Qủa bom Formosa

Qủa bom Formosa

Trong mấy dòng ngắn ngủi mới gửi cho Chủ blog tôi, anh bạn Nguyễn Quang Dy bảo rằng hôm nay là 49 ngày của một người bạn, là bạn viết chung của chúng tôi vừa đi xa mãi mãi, thì anh "viết thêm bài này về Formosa rồi nghỉ".

Nghỉ không viết nữa, rời ngòi bút bàn phím vì đã "quá mệt mỏi" với các hệ lụy của nghiệp này; hay là anh bạn của chúng tôi chỉ tạm buông bút nghỉ hè? Chưa thể biết được về Nguyễn Quang Dy. Dù lý do gì thì với tôi, cây bút Nguyễn Quang Dy, chất lượng cao của các bài viết của anh, là một hiện tượng thật thú vị trong nghề viết lách thời nay.

Dưới đây là toàn văn bài viết thêm mà tác giả Nguyễn Quang Dy đã nhắc đến ở phần trên.

Vệ Nhi

------


Quả bom Formosa: Cái giá của vô cảm & vô minh

Nguyễn Quang Dy

Sau những tai họa giáng xuống đầu người dân mấy tỉnh miền Trung, xã hội Việt Nam lại càng phân hóa. Thay vì trên dưới một lòng để chung sức đối phó với thảm họa môi trường và đe dọa chủ quyền, để chống tham nhũng và cải cách thể chế, thì khủng hoảng lòng tin vẫn là vấn đề nhức nhối. Tuy quả bom nổ chậm Formosa đã được tháo ngòi, nhưng khối thuốc nổ vẫn còn đó. Người dân trong vùng bị nạn vẫn “sống trong sợ hãi”. Chủ quyền quốc gia vẫn đang bị đe dọa. Người ta vẫn hành xử vô cảm và vô minh, như vô can và vô tội.   

Hệ lụy của tai họa môi trường

Trong khi thực phẩm, hoa quả bị nhiễm độc, thì nước đóng chai cũng bị nhiễm chì (như vụ URC và C2). Nay không ai còn dám ăn hải sản và tắm biển Miền Trung (trừ quan chức địa phương diễn trò hề). Nhiều người dân còn lo xa dự trữ cả nước mắm và muối, trong khi nước biển, nước sông và không khí đều bị ô nhiễm. Không phải chỉ có “người Trung quốc xấu xí” đầu độc thế giới, mà người Việt Nam tham lam cũng đang đầu độc lẫn nhau một cách hồn nhiên. Không biết từ bao giờ người ta đã trở thành tham lam, vô cảm đến tàn nhẫn. Đồng tiền mất giá không đáng lo ngại bằng mất nhân cách và nhân quyền.  

Tình hình đột ngột xấu đi khi chủ quyền Biển Đông bị đe dọa, mà sự kiện dàn khoan HD 981 là một bước ngoặt (5/2014). Ngư dân Việt Nam thường xuyên bị “tàu lạ” bắt nạt và khủng bố, mất dần chủ quyền đánh cá trong vùng biển của mình. Bước ngoặt thứ hai là sự kiện cá chết hàng loạt tại Vũng Áng và bốn tỉnh Miền Trung (4/2016). Phải mất hơn hai tháng quanh co và trì hoãn, đến ngày 30/6 chính phủ mới kết luận Formosa là thủ phạm và phạt 500 triệu USD để bồi thường thiệt hại. Nhưng dư luận vẫn thất vọng và bất bình. 

Thứ nhất, dư luận cho rằng số tiền phạt 500 triệu USD mà Chính phủ thỏa thuận với Formosa một cách vội vã, chưa dựa trên đánh giá toàn diện thiệt hại trước mắt và lâu dài do thảm họa môi trường mà Formosa gây ra. Con số có thể lớn hơn nhiều. 

Thứ hai, nếu hỗ trợ ngư dân Miền Trung chuyển đổi làm nghề khác (như xuất khẩu lao động…) thì có thể rơi vào bẫy của Trung Quốc, vì ngư dân sẽ phải bỏ ngỏ Biển Đông để lực lượng “Dân quân Biển” Trung Quốc kiểm soát. Không những ngành hải sản và du lịch biển của Việt Nam bị tê liệt, mà an ninh và chủ quyền quốc gia cũng bị đe dọa. 

Thứ ba, không thấy Chính phủ đề cập đến việc hỗ trợ người dân bị nạn kiện Formosa (về dân sự và hình sự). Trong khi đó, Bộ luật Hình sự mới vừa được Quốc hội vội vã biểu quyết “dừng áp dụng ngay lập tức” (trước ngày 30/6). Liêụ có phải vì Điều 79 Khoản 1 và điều 235 Khoản 5 có thể được vận dụng để kiện Formosa, nên phải hoãn?  

Thứ tư, không thấy Chính phủ và các bộ ngành liên quan nhận lỗi và giải thích về trách nhiệm đối với thảm họa môi trường, không thấy nói sẽ xử lý thế nào đối với những tổ chức hay cá nhân mắc sai phạm nghiêm trọng (như thủ tướng đã tuyên bố). 

Thứ năm, không thấy Chính phủ xin lỗi hay giải thích tại sao lại đàn áp bằng bạo lực đối với người dân biểu tình ôn hòa đòi biển sạch và minh bạch (như thế lực thù địch). Người dân coi hành động trấn áp này đồng nghĩa với bao che cho Formosa. 

Đấu tranh quyền lực và chống tham nhũng

Tuy Đại hội Đảng và bầu cử Quốc hội đã “tạm xong” vì đã hạ bệ được ông Nguyễn Tấn Dũng, nhưng đấu tranh quyền lực còn tiếp diễn. Những động thái “chống tham nhũng” gần đây cho thấy những người thuộc cơ chế quyền lực cũ (hay nhóm lợi ích) đang là đối tượng bị “chỉnh lý”, để cơ chế quyền lực mới củng cố thế lực.   

Sau khi xử lý vụ phó chủ tịch Hậu Giang Trịnh Xuân Thanh (về chiếc xe Lexus gắn biển Xanh bất minh) và vụ Bộ trưởng Bộ Công thương Vũ Huy Hoàng (đã điều chuyển con trai vào các chức vụ bất minh), cuộc “chính lý” vẫn đang tiếp diễn. Trong bối cảnh Trung Quốc đang tập trận quy mô lớn tại Biển Đông (5-11/7) để răn đe trước khi Tòa án Thường trực (PCA) ra phán quyết về tranh chấp Biển Đông (12/7), hội nghị Trung ương 3 (từ 4/7) đang bàn về vấn đề nhân sự “hệ trọng”. Đáng lưu ý là nguyên phó chủ tịch Bà Rịa-Vũng Tàu Phan Thanh Bình đã bị truy tố về “sai phạm quản lý đất đai”. Ông Bình là người đã tổ chức mít tinh phản đối Trung Quốc đem dàn khoan HD981 vào Biển Đông (5/2014) nên đã bị cách chức. Liệu việc xử lý ông Phan Thanh Bình mà không xử lý các cá nhân có trách nhiệm đã mắc sai phạm nghiêm trọng trong vụ bê bối Formosa có phải là một tin hiệu đáng suy nghĩ?

Ngoài ra, hội nghị TƯ 3 chắc sẽ phải bàn đối sách của Việt Nam về tranh chấp chủ quyền tại Biển Đông, trước khi Tòa án Thường trực (PCA) phán quyết về vụ kiện của Philippines. Việt Nam phải có thái độ trước phán quyết của PCA, không thể lẩn tránh, vì đây là thước đo đánh giá và phân biệt thái độ của các nước ASEAN “xoay trục” về phía nào. Để đối phó với phán quyết của PCA, Trung Quốc đã tìm mọi cách phân hóa và lôi kéo được sự ủng hộ của 3 nước ASEAN là Campuchia, Lào và Brunei (tại khu vực Đông Nam Á).  

Việt Nam có thể trì hoãn, không dám kiện Trung Quốc ra PCA như Philippine đã làm, vì sợ “nhạy cảm” (hay nói cách khác là sợ Trung Quốc). Nhưng nếu Việt Nam không dám kiện Formosa hoặc nếu không hỗ trợ pháp lý cho người dân bị nạn kiện Formosa (như các nước khác đã làm), là vô cùng dại dột và không thể biện minh. Kiện về môi trường là một việc khó khăn và phức tạp nhưng được lòng dân, và được quốc tế ủng hộ. Vì vậy, phải kết hợp “nhà nước và nhân dân cùng làm”, phải kết hợp chặt chẽ giữa quốc gia với quốc tế, phối hợp “ba mặt giáp công” là mặt trận pháp lý, khoa học và truyền thông.  

Đây không phải là lần đầu tiên. Năm 2008, với sự hỗ trợ của Hội Luật gia Đồng Nai và Đoàn Luật sư Bà Rịa-Vũng Tầu, nông dân 3 tỉnh Đồng Nai, t/p Hồ Chí Minh, Bà Rịa-Vũng Tàu đã kiện công ty Vedan vì đã xả chất thải độc ra sông Thị Vải. Cuối cùng Vedan đã phải bồi thường 119,5 tỷ VNĐ cho Đồng Nai, 45,7 tỷ VNĐ cho t/p Hồ Chí Minh, 53,6 tỷ VNĐ cho Bà Rịa-Vũng Tầu. Năm 2015, trong vụ kiện BP làm tràn dầu ra vịnh Mexico, BP đã phải bồi thường cho Mỹ 18,7 tỷ USD và chi phí 54 tỷ USD để khắc phục hậu quả môi trường. Theo luật sư Trần Quốc Thuận (nguyên Phó Chủ nhiệm Văn phòng Quốc hội), điều mà người dân Miền Trung cần làm lúc này là thu thập đủ chứng cứ để kiện Formosa.  

Đến ngày 30/6/2016, chính phủ mới công bố nguyên nhân và thủ phạm gây ra thảm họa môi trường, nhưng các nhà khoa học và điều tra đã biết từ lâu, tuy không được phép công bố. Ngày 22/4/2016, thiếu tướng Nguyễn Xuân Lý, cục trưởng C49 (phòng chống tội phạm môi trường) cho biết, “phía C49 không thể phát ngôn ngay được vì ảnh hưởng tới nhiều vấn đề khác”. Điều đó có nghĩa C49 đã biết nhưng không được nói.  

Về số tiền Formosa đền bù thiệt hại, có nhiều ý kiến khác nhau. Có ý kiến thắc mắc tại sao con số 500 triệu USD lại tròn trĩnh như vậy? Dựa trên cơ sở nào? Theo thông báo thì đến 30/6/2016 chính quyền Hà Tĩnh mới lập ra “Hội đồng đánh giá thiệt hại do Formosa gây ra”. Nếu con số đó là của Formosa đưa ra, thì có hợp lý hay không? Theo cách tính của một chuyên gia môi trường (để tham khảo) thì tổng thiệt hại vật chất và tinh thần của thảm họa này phải là 690.69 triệu USD, nếu tính theo chuẩn của US EPA (Environalental Protection Agency), và ước tính phải mất khoảng 69 tháng mới có thể đánh giá được hết thiệt hại. 

Những lỗ hổng về truyền thông   

Thảm họa môi trường đã trở thành thảm họa truyền thông và khủng hoảng lòng tin. Người ta hay nói “mất lòng tin là mất tất cả”. Vậy lòng tin từ đâu?

Từ trước đến nay chưa có một vấn đề nào có thể lôi kéo được sự quan tâm và bức xúc của cộng đồng người Việt trong nước và ngoài nước nhiều đến thế, không phân biệt trí thức - khoa học hay người dân lao động, không phân biệt báo chí “lề phải” hay “lề trái”. Vì môi trường là vấn đề “trung tính”, không có “thế lực thù địch” nào có thể xúi dục. Đây là vấn đề toàn cầu và vấn đề sống còn của nhân loại, nên không có nhà nước nào lại dại dột đàn áp và bịt miệng dư luận. Đây là vấn đề phải tranh thủ sự giúp đỡ của quốc tế (như một nghĩa vụ toàn cầu), nhất là về mặt khoa học, pháp lý và truyền thông. Từ chối sự giúp đỡ của quốc tế để đối phó với một thảm họa môi trường là vô cùng dại dột và không thể biện minh. 

Ngày 20 và 25/6/2016, kênh truyền hình Đài Loan PTS đã phát chương trình phóng sự điều tra dài 60 phút “Viêt Nam: Cái chết của cá” nói về nguyên nhân cá chết tại vùng biển Miền Trung mà Formosa là nghi phạm chính. Chương trình này đã gây chấn động dư luận Đài Loan, tác động đến chính giới. Tuy nhiên, khi PTS vào Việt Nam làm chương trình này có lẽ không được  sự ủng hộ của cơ quan chức năng và sự phối hợp của Đài truyền hình Trung ương hay địa phương, mà phải “làm chui”, (với sự hỗ trợ của vài nhà báo “lề trái”). 

UDN (United Daily News) là tờ báo lớn thứ 3 Đài Loan, với đường lối biên tập ủng hộ liên minh chính trị do Quốc Dân Đảng (KNT) cầm đầu, đã bị thua Đảng Dân Tiến của bà Thái Anh Văn trong cuộc tổng tuyển cử (1/2016). Vừa rồi, báo UDN đã đưa tin chính phủ Việt Nam cấm xuất cảnh hai lãnh đạo của Formosa nhằm gây áp lực buộc họ phải chịu nhận trách nhiệm vụ cá chết tại Vũng Áng. Tuy nhiên, Formosa “không xác nhận” tin này. 

Trong khi đó, phóng viên kênh truyền hình PTS của Đài Loan bình luận, “Nếu quả thật không có chuyện cấm xuất cảnh (là một việc rất nghiêm trọng) thì lẽ ra Formosa phải phủ nhận và tuyên bố thông tin đó là sai sự thật. Đằng này, họ lại chỉ úp mở “không xác nhận” thông tin. Dù sự thật thế nào, chính phủ Việt Nam cũng cần lên tiếng vì hiện đang có dư luận xì xào rằng phía Việt Nam “phá án” bằng “nghiệp vụ Bắc Giang” (tức ép cung). Nếu UDN đặt điều thì Việt Nam hoàn toàn có thể kiện UDN vì họ đã vu khống chính phủ. 

Để hội nhập quốc tế, việc kết nối quốc tế về truyền thông là một việc cần làm vì đây là một khâu yếu của Việt Nam. Trong khi đó, cần tránh những tranh cãi gây tai tiếng và chia rẽ nội bộ mà dư luận hay gọi là hiện tượng “đấu tố” lẫn nhau hay “ném đá” hội đồng. “Khôn nhà dại chợ” chỉ có lợi cho các thế lực thù địch. Sự cố truyền thông của chương trình VTV “60 phút mở” do nhà báo Tạ Bích Loan chủ trì, với một số đồng nghiệp khác, là một ví dụ. Gần đây cuộc “bút chiến” trên mạng giữa Biên tập viên Lê Bình của VTV 24, với luật sư Trần Vũ Hải, là một ví dụ khác. Các sự cố đáng tiếc này bộc lộ những lỗ hổng về truyền thông.

Tuy nhiên, có những dấu hiệu đáng mừng là một số báo chí Viêt Nam (như Zing.Vn) đã cử phóng viên sang Đài Loan điều tra và làm phóng sự. Phóng viên của Zing đã gặp gỡ phỏng vấn các nghị sĩ Quốc hội, các tổ chức Xã hội Dân sự và người dân Đài Loan về những gì liên quan tới Formosa (cả ở Đài Loan lẫn Việt Nam). 

Bà Su Chih-feng, một nghị sỹ đảng cầm quyền Dân Tiến, cựu thị trưởng Vân Lâm (thủ phủ của Formosa và tâm điểm của ung thư) đã nói rằng Formosa là “quái vật khổng lồ”, phải cẩn trọng và cứng rắn với họ để tránh những rủi ro, vì quyền lực của họ rất lớn đối với chính quyền. Trong 9 năm làm thị trưởng Vân Lâm (2005-2014) bà Su đã từng lên tiếng từ chối dự án thép hàng tỷ đô của Formosa vì nguy cơ ô nhiễm cao. Bà Su khuyên nên kiểm soát chặt không cho họ đốt than cốc gây ô nhiễm nghiêm trọng. Trước khi hoạt động, chính phủ phải buộc họ thỏa thuận xử phạt thế nào nếu xẩy ra ô nhiễm hoặc gây ra bệnh tật. 

Một nghị sỹ Đài Loan khác, ông Kuen-yuh Wu cho biết đã kêu gọi Formosa phải giải trình về vụ cá chết và cho biết nhiều người ở Đài Loan đang kiện Formosa vì tỷ lệ ung thư tăng. Ông nói khi Formosa tới các nước khác để đầu tư họ phải thực hiện các trách nhiệm xã hội chứ không chỉ làm ăn kiếm lợi. Họ phải quan tâm đến các vấn đề như ô nhiễm, quyền con người, quyền người lao động. “Formosa là trường hợp cá biệt. Thật đáng tiếc là chuyện này đã xẩy ra. Chúng tôi cũng quan ngại về hành vi của Formosa ở Việt Nam. Đó cũng là lý do chúng tôi muốn giám sát hơn nữa hoạt động của công ty này ở nước ngoài. Formosa có ảnh hưởng rất lớn đến chính phủ Đài Loan trong quá khứ. Nhưng tôi tin chính phủ mới sẽ không chấp nhận kiểu ảnh hưởng thế này và sẽ kiểm soát tập đoàn này tốt hơn…”

Có thể hiểu Formosa đang hết thời. Tuy trước đây họ có thể thao túng chính phủ Đài Loan (cũng như Việt Nam) nhưng “thành tích” hủy hoại môi trường của họ quá lớn, nên uy tín của họ đã xuống quá thấp, ở Đài Loan cũng như các nơi khác trên thế giới. Nếu Việt Nam tiếp tục bao che cho họ theo kiểu “phạt cho tồn tại” là vô cảm và vô minh. Chủ nghĩa tư bản hoang dã và chủ nghĩa xã hội thân hữu đang trở thành kẻ thù của nhân loại tiến bộ.   

Những lỗ hổng về khoa học và pháp lý

Nghị sỹ Kuen-yuh Wu nói với phóng viên Zing rằng cho đến giờ ông vẫn chưa được đọc báo cáo điều tra, những gì ông biết chỉ dừng trên thông tin báo chí đưa như việc xuất hiện xyanua và phenol. Chưa tiếp cận được báo cáo thì ông không biết nồng độ xyanua trong nước ra sao và vì vậy khó đưa ra được kết luận của mình. Với độ dài đường ống thải hiện nay, chất độc chỉ lan ra được 47km, vì vậy nồng độ chất độc phải cao lắm mới lan ra tới 300km. Bộ TN&MT giải thích rằng khi xyanua và phenol kết hợp trở thành “tấm chăn” khổng lồ hút nhiều chất độc khác nên làm cá chết trên diện rộng. “Xyanua là rất độc và nguyên nhân cá chết hẳn là do xyanua, nhưng xyanua khi kết hợp lan rộng đến thế nào thì cần phải đọc báo cáo chi tiết. Là chuyên gia về độc tố học, tôi chưa từng đọc thấy tài liệu nào nói đến trường hợp hút các chất độc khác kiểu này”. Nói cách khác, ông ta chưa được thuyết phục. 

Một chuyên gia khác là kỹ sư Nguyễn Minh Quang cũng khuyên là nên công bố các tài liệu khoa học và báo cáo điều tra để có cơ sở thuyết phục. Kết quả phân tích các mẫu nước thu thập trong khu vực Lăng Cô ngày 15/4/2016, trong khi có hiện tượng cá chết hàng loạt ở đây, đã bác bỏ lập luận của phía Việt Nam vì cả hai chất phenol và xyanua không được phát hiện trong tất cả các mẫu nước. Ngược lại, 5 trong 6 mẫu nước thu thập được có chứa NH4 với nồng độ từ 0,154 đến 0,416 mg/L. Với nồng độ đó, cá biển có thể chết ngay lập tức vì nồng độ an toàn của ammonia/ammonium cho cá nước mặn là zero… Do đó, không có một độc tố nào hiện diện trong cá chết vì ammonia/ammonium.

Theo ông Quang, giả sử hơn 50% mẫu cá chết thu được thật sự chết vì phenol và xyanua, như tuyên bố của Bộ trưởng Trần Hồng Hà, thì mức độ chính xác của nguyên nhân chỉ là 50% và gián tiếp thừa nhận rằng có một “yếu tố cực độc” khác đã giết số mẫu cá chết còn lại.  Nếu kết quả phân tích mẫu cá không được công bố, thì bất cứ ai cũng có thể giả thiết rằng chính “yếu tố cực độc” kia đã giết chết hàng loạt cá biển miền Trung, và lập luận này có cơ sở khoa học vì ammonia/ammonium được phát hiện trong nước biển ở nồng độ có thể giết chết cá, mặc dù ở cách xa nguồn nước thải trên 250 km. Nếu giả thiết này là đúng thì mức độ chính xác về nguyên nhân cá chết do phía Việt Nam đã công bố là “con số không!”

Ông Quang cũng khuyến nghị nên soát xét lại giấy phép xả thải của Formosa để lấp tất cả “kẽ hở pháp luật,” vì theo Bộ trưởng Trần Hồng Hà có thể nói “ta chưa tiên liệu được các chất thải của Formosa”. Cái cần giám sát nhất là từ luyện cốc, cần có hệ thống kiểm soát đạt “tiêu chuẩn 52”, nhưng vì đang trong giai đoạn chạy thử, nên chưa cơ quan nào được vào, chỉ khi nào họ đã vận hành rồi thì mới vào. Đây là kẽ hở pháp luật. Ta chưa kiểm soát được. Đáng ra phải đáp ứng tiêu chuẩn 52. Hệ thống quan trắc cũng chưa quan trắc được phenol, xyanua do pháp luật còn lỗ hổng, không có giám sát trong quá trình giám sát, thử nghiệm. Vì vậy, ông Quang đề xuất cách tốt nhất là lưu giữ lại nước thải ở hồ chứa tạm và chỉ được xả ra môi trường khi nào hội đủ tiêu chuẩn được ghi trong giấy phép qua kết quả phân tích.

Nói cách khác, đấu tranh trên ba mặt trận khoa học, pháp lý, và truyền thông còn tiếp diễn, và cần sự trợ giúp của quốc tế. Kết luận của Chính phủ  mới chỉ là bước đầu. Các nhà khoa học cần tiếp tục điều tra và phản biện để có cơ sở kiện formosa. Nếu Việt Nam nhận tiền phạt “cho phép tồn tại” thì sẽ mắc bẫy Formosa và các thế lực bất minh. Đấy là cách mà lâu nay họ vẫn làm. Xét cho cùng, Formosa chỉ là bề nổi của tảng băng chìm. 

Vô cảm và vô can

Trong khi thảm họa môi trường Miền Trung được Chính phủ kết luận là do Formosa gây ra, thì Hà Tĩnh có tới 16 trung ương ủy viên (số lượng nhiều vô địch toàn quốc). Trong đó có hai người đứng đầu hai bộ quan trọng nhất đối với các dự án đầu tư là Bộ KH&ĐT và Bộ TN&MT. Cơ cấu nhân sự bất thường này có liên quan gì đến Formosa không? Chẳng lẽ Hà Tĩnh có nhiều nhân tài như vậy? Hay đó là phần thưởng cho sự đóng góp của tỉnh vào thảm họa này? Ông Võ Kim Cự (nguyên Chủ tịch/Bí thư Hà Tĩnh) là người có công rước Formosa vào Việt Nam đầu tư, và ban phát nhiều ưu đãi đặc biệt (thậm chí sai phạm quy định) thì nay vô can. Ông Cự vẫn là Chủ tịch Liên minh Hợp tác xã và đại biểu quốc hội. 

Liên quan đến những nội dung sai phạm, ông Võ Kim Cự và các lãnh đạo tỉnh Hà Tĩnh đã thừa nhận kết luận của Thanh tra Chính phủ là khách quan và cam kết sẽ “nghiêm túc tiếp thu, khắc phục, chấn chỉnh những sai phạm”. Ông Cự cho biết, “Có cái đã xử lý, có cái đang xử lý và sẽ xử lý một cách nghiêm túc những khuyết điểm trên”. Không hiểu ông Cự “xử lý và khắc phục” thế nào thảm họa môi trường (và có thể là thảm họa an ninh). Nếu ông Cự và các quan chức khác có liên quan mà vô can, thì sẽ còn nhiều ông Cự khác và còn nhiều Formosa khác. Tại sao các quan chức địa phương có thể rủ nhau đi ăn hải sản và tắm biển sau khi góp phần để xảy ra thảm họa môi trường này? Thật vô cảm và vô minh!   

Trong khi đó người dân địa phương bị nạn ở Hà Tĩnh sống ra sao? Cả nước quan tâm và đồng cảm với thảm cảnh cá chết do biển nhiễm độc, ngư dân mất nguồn sinh sống và mất luôn ngư trường truyền thống bao đời nay. Nhưng chưa hết, hệ quả của dự án Formosa còn có những thảm cảnh và góc khuất mà nhiều người không biết, nếu thiếu truyền thông hay vô cảm. Nhà báo Trần Đăng Tuấn đã “giận run người” khi biết tin 155 học sinh thôn Đông Yên (xã Kỳ Lợi, thị xã Kỳ Anh, Hà Tĩnh) bị thất học do tái định cư. Theo báo Một Thế giới (25/6/2016), bố mẹ các em chưa đi tái định cư và chính quyền yêu cầu các em phải đi học tại các trường trên khu vực tái định cư (cách nhà tới 25 km) nên các em thất học. Một số giáo viên tình nguyện tổ chức dạy các em trong khi chờ đợi, đã bị chính quyền quy tội “làm trái pháp luật”. Họ nơm nớp “sống trong sợ hãi” như tội phạm vì bị công an xã liên tục “triệu tập”.  

Ông Nguyễn Hữu Sum, Trưởng phòng Giáo dục và Đào tạo Thị xã Kỳ Anh khẳng định với báo chí: “Theo quy định của Luật giáo dục và Điều lệ Trường Tiểu học, THCS thì việc mở lớp dạy học mà không được sự cho phép của chính quyền địa phương và cơ quan hữu quan, đặc biệt là sử dụng đội ngũ chưa đủ tiêu chuẩn để lên lớp là vi phạm pháp luật”. Nếu nói như vậy thì Cụ Hồ ngày trước đã “vi phạm pháp luật” vì dám phát động “bình dân học vụ”! Trong khi những người cầm quyền sai phạm nghiêm trọng vẫn vô can, và những tỷ phú gây ra thảm họa môi trường được “khoan hồng”, thì những giáo viên tình nguyện và học sinh cơ nhỡ lại trở thành tội phạm “vi phạm pháp luật” chỉ vì là nạn nhân của Formosa, chỉ vì muốn học. Nếu nói “đánh kẻ chạy đi chứ không đánh kẻ chạy lại” thì họ đang đánh ai đây?  

Thay vì xin lỗi dân và giải thích với dư luận sẽ xử lý như thế nào những cá nhân mắc sai phạm gây ra thảm họa môi trường (như thủ tướng đã nói), thì Chính quyền tiếp tục dọa trấn áp để bịt miệng dư luận, với lý do “các thế lực thù địch” xui khiến. Thế lực thù địch nào xui khiến các giáo viên và học sinh cơ nhỡ muốn được học? Ai là thù địch?   

Trong khi đó du lịch Trung Quốc đang tràn vào Việt Nam, gây ra nhiều bất ổn (cả về số lượng lẫn tính chất phức tạp). Đây là một hệ quả tất yếu của mối quan hệ Trung-Việt đầy bất ổn. Tuy chưa đến mức báo động, nhưng đây là một vấn đề đáng lo ngại, nếu đặt nó bên cạnh những vấn đề bất ổn khác như hàng vạn người lao động Trung Quốc đang sinh sống tại các khu vực có các dự án khủng của Trung Quốc tại Miền Trung (như Vũng Áng). Việc Trung Quốc vừa lập Tổng Lãnh sự quán tại Đà Nẵng cũng là một câu hỏi đáng suy nghĩ trong bối cảnh Biển Đông đang nóng lên từng ngày trước phán quyết của PCA.  

Việc Formosa gây ra thảm họa môi trường làm cá chết, buộc chính phủ phải di dân và mất biển, có phải là một ý đồ lâu dài đối với Việt Nam? Thời điểm gây ra cá chết hàng loạt làm khủng hoảng xã hội trước chuyến thăm Việt Nam của Tổng thống Obama, có phải là một ý đồ trước mắt để cản đường quan hệ Việt-Mỹ? Việc Formosa chiếm cảng nước sâu Sơn Dương tại Vũng Áng có liên quan gì tới chiến lược của Trung Quốc tại Biển Đông?  

Đầu tư và bảo vệ môi trường

Theo chuyên gia kinh tế Phạm Chi Lan, trong hơn hai tháng qua, để bắt được Formosa cúi đầu nhận tội, Chính phủ Việt Nam đã có nỗ lực rất lớn. Tuy nhiên, vẫn còn 2 vấn đề lớn chưa được giải đáp thỏa đáng. Thứ nhất, nếu Formosa khẳng định nguyên nhân xả thải làm nhiễm độc biển là do lỗi của các nhà thầu phụ, thì các nhà thầu phụ này là ai? Chính phủ Việt Nam cần biết đích danh các nhà thầu phụ đó để có biện pháp xử lý thích đáng. Formosa nói là do sự cố chập điện, vậy chập điện là vô tình hay cố ý? Thứ hai, những cá nhân và tổ chức nào của Việt Nam có trách nhiệm trong vụ việc này vì đã buông lỏng quản lý, giảm sát, hoặc đưa ra nhiều “ưu đãi” vượt quá mức quy định cho Formosa, để họ gây ra thảm họa môi trường? 

Chính phủ Việt Nam phải lập ra các tổ chức giám sát để theo dõi thực hiện những cam kết mà Formosa đã tuyên bố, như bồi thường thiệt hại kinh tế cho người dân, đảm bảo xử lý triệt để chất thải độc trước khi thải ra môi trường, phối hợp với các bộ ngành và các tỉnh miền Trung xây dựng các giải pháp đồng bộ, không để xảy ra sự cố môi trường tương tự. 

Từ nay, những dự án lớn phải do chính phủ Trung ương quyết định, chứ không để cho chính quyền địa phương quyết định nữa. Phải điều hòa mục tiêu phát triển quốc gia để tránh tình trạng các địa phương đua nhau đầu tư phát triển bằng mọi giá, với những dự án chưa thẩm định kỹ, với các cán bộ yếu kém đưa ra những quyết định bất minh. 

Tuy “mất bò mới lo làm chuồng”, nhưng vẫn phải điều chỉnh chính sách đầu tư. Không chấp nhận những dự án có nguy cơ gây ô nhiễm môi trường cao. Không nên tin vào lời hứa của các nhà đầu tư, mà coi nhẹ thẩm định dự án. Phải kiên quyết xử lý nghiêm những cá nhân, tổ chức nào sai phạm trong vụ Formosa, nhằm răn đe các trường hợp tương tự không để xảy ra nữa. Vì vậy, không thể để cho những cá nhân, tổ chức này vô can. 

Lời cuối

Nhiều người ngạc nhiên tại sao Formosa lại liều lĩnh đến phi lý khi đầu tư 10 tỉ USD (sau tăng lên 28 tỷ) cho một dự án thép có công suât 7,5 triệu tấn/năm (sau tăng lên 22 triệu tấn). Điều này là cực kỳ rủi ro vì giá thép đã giảm 200%. Vậy lý do thực sự là gì? Người ta có lý do để nghi ngờ là China Steel mượn danh Formosa để chuyển dịch sản xuất thép từ quặng tới thép thô vốn là khâu tốn kém nhất và ô nhiễm nhất sang Việt Nam, để cắt giảm chi phí và để tránh ô nhiễm môi trường Đài Loan. Nhưng Formosa và China Steel không thể tự mình làm được điều đó nếu không có các quan chức tham nhũng Việt Nam vô cảm và vô minh.

Thảm họa môi trường do Formosa gây ra tại Miền Trung còn lớn hơn sự kiện Trung Quốc đem dàn khoan HD981 vào hải phận Việt Nam tại Biển Đông (5/2014), là một bước ngoặt gây khủng hoảng quan hệ Trung-Việt. Tuy sự kiện dàn khoan HD981 là một cú sốc lớn, nhưng nó không kéo dài và nguy hiểm bằng sự kiện cá chết do thảm họa môi trường. Formosa là một quả bom nổ chậm và là một tử huyệt đối với Việt Nam, cả về môi trường lẫn an ninh. Muốn vô hiệu hóa quả bom nổ chậm và tử huyệt này, phải “xoay trục” để thoát Trung và cải cách thể chế. Muốn khắc phục sai phạm dẫn đến thảm họa môi trường (và an ninh) thì việc chống tham nhũng và kiểm soát các nhóm lợi ích phải đi đôi với cải cách thể chế.   

NQD. 7/7/2016

Ngày Phán quyết & Khủng hoảng Lòng tin

 Ngày Phán quyết & Khủng hoảng Lòng tin

Chủ Blog tôi vừa đây nhận được bài viết mới của Nguyễn Quang Dy.

 Từ những sự kiện lớn của thế giới và trong nước, như Brexit bên châu Âu đến chuyện cá chết đã công bố thủ phạm ở Việt Nam và các biến chuyển khác trên thế giới đều được tác giả nhắc đến với những phân tích và nhận xét rất riêng và sắc sảo.

Đây là văn bản mà tác giả gửi cho blog tôi với vài ghi chú là đã sửa chữa lại một số chỗ cho rõ nghĩa và hoàn chỉnh hơn sau khi người viết ra nó đã chuyển bài đi một số địa chỉ bạn bè...

Xin trân trọng giới thiệu cùng bạn bè đọc tham khảo.

Vệ Nhi

--------


Ngày Phán quyết & Khủng hoảng Lòng tin

Nguyễn Quang Dy

“Sự kiện, các bạn, sự kiện!” (Harold Macmillan)

Có những sự kiện làm thay đổi dòng chảy lịch sử và số phận các chính khách, dẫn đến hệ quả khôn lường. Có những ngày phán quyết (day of reckoning) làm khủng hoảng lòng tin hay khôi phục lòng tin. Hãy lấy vài ví dụ để minh họa. 

Brexit & tương lai nước Anh  

Cuộc trưng cầu dân ý về “Brexit” tại nước Anh (23/6/2016) là một ví dụ điển hình. Xã luận báo Observer (26/6/2016) đã gọi sự kiện này là một “siêu bão” (mega storm / super typhoon) làm thay đổi đột ngột bức tranh chính trị, kinh tế, xã hội của nước Anh. Nó làm bộc lộ một đất nước đang bị chia rẽ sâu sắc, do những khác biệt của dân chúng về thu nhập, giáo dục, dân tộc và địa lý… Phe ly khai của Ukip (UK Independence Party) đã tạo ra một cơn sốc chính trị lớn nhất Châu Âu, kể từ sau sự kiện Bức tường Berlin bị sụp đổ.

Sau siêu bão này là một đất nước được mô tả với đặc điểm nổi bật là “bấp bênh và bất ổn định”. Trước mắt nước Anh là một con đường đầy bất ổn cho người dân, với một sự dẫn dắt không đáng tin cậy. Bức tranh nước Anh đã bị thay đổi triệt để về gam màu chính trị, mang nhiều thương tích do hệ quả khôn lường của cơn bão Brexit.

Vừa hoảng hốt vì sợ phe Ukip trỗi dậy, vừa bị những nghị sĩ “backbenchers” trong đảng Bảo thủ (Tory) ép, nên năm 2013 thủ tướng Cameron phải hứa sẽ trưng cầu dân ý, mà không nghĩ đến hậu quả. Có thể Cameron sẽ đi vào lịch sử như là người đã gây ra sự đổ vỡ của nước Anh. Cameron kêu gọi trưng cầu dân ý để gạt bỏ sự chống đối của Ukip, nhưng khi dân Anh đổ xô đi bầu với tỷ lệ cao nhất trong 20 năm qua, thì chính Cameron lại bị Ukip gạt bỏ (buộc phải từ chức). 

Câu chuyện không phải đơn giản chỉ vì những sai lầm của Cameron. Cái gương phản chiếu bộ mặt nước Anh bị rạn vỡ đã bộc lộ một cộng đồng cử tri bị ám ảnh quá nhiều bởi những bất mãn và lo ngại riêng, hơi khác so với những xã hội Châu Âu khác cũng bị sa sút tương tự. Câu chuyện không phải chỉ là vấn đề của Châu Âu, mà là về những nhóm cử tri Anh bị gạt ra lề, về những cộng đồng bị rạn nứt, về các dịch vụ công không đủ kinh phí, về những trường học và bệnh viện hoạt động kém…       

Đó còn là vấn đề định dạng quốc gia (national identity), về cái hố ngăn cách Bắc – Nam, về khoảng cách giàu – nghèo, về những chính sách phúc lợi và cắt giảm chi tiêu làm người dân mất hết hy vọng và làm nhiều gia đình tan vỡ, về câu chuyện dài của một xã hội bị rạn nứt và xuống cấp (decay). Cuộc trưng cầu dân ý lần này đã trở thành một cơ hội để người dân Anh bộc lộ sự bực tức của họ làm tổn thương đến giới cầm quyền mà theo họ là vô trách nhiệm và không để ý đến người dân.

Đối với người dân, dường như không có ai trong Điện Westminster (Quốc hội) hiểu hoặc để ý đến họ. Cũng chẳng có ai trong Downing Street (Chính phủ) hiểu hơn và đồng cảm với họ về những phân hóa đang làm rạn nứt đất nước này. Theo họ, chính quyền cũng phải chịu trách nhiệm về thái độ tự mãn và vô cảm đó.   

Nhưng lãnh đạo phái Brexit cũng không có chút khái niệm gì là họ phải làm thế nào tiếp theo, chưa nói gì đến phải làm thế nào để thực hiện những lời hứa vô trách nhiệm của họ. Họ đã mù tịt và không hiểu rõ các nền kinh tế và các công ty toàn cầu hoạt động thế nào. Quan điểm biệt lập (isolationism) có thể làm tổn hại hơn cho những người dân mà họ kêu gọi ủng hộ, với khẩu hiệu mỵ dân, “giành lại đất nước của mình” (take your country back). 

Câu hỏi cấp bách lúc này là hệ quả của nó sẽ dẫn đất nước đến đâu? Thật đáng lo ngại là dường như những người theo phái Brexit chẳng chuẩn bị gì cả. Liệu đây có phải là một thắng lợi của “những người dân Anh thầm lặng” đã đứng lên chống lại “giai cấp thống trị xa dân”? Có lẽ không phải như vây! Đó chính là bi kịch.

Một số lãnh đạo Châu Âu cũng đang lo ngại về sự lây lan và ủng hộ việc đàm phán một cách cứng rắn với nước Anh về quá trình rút khỏi EU, để răn đe những nước khác có ý định tương tự. Cộng đồng Châu Âu có lẽ là thành quả dân chủ vĩ đại nhất thời hậu chiến, nay đang gặp nguy hiểm. Tuy còn quá sớm để tiên liệu về hệ quả của sự kiện phức tạp này, trước khi người Anh bắt đầu thủ tục rút khỏi EU bằng cách khởi động “điều 50” trong Hiến pháp EU, nhưng cơn bão Brexit đã cảnh báo sự đổ vỡ nguy hiểm và hỗn loạn tiếp theo, có sức hủy hoại khôn lường.  

Donald Trump & chính trị nước Mỹ 

Thắng lợi của phái “Brexit” mà đại diện là Boris Johnson (nguyên thị trưởng London, có khả năng thay Cameron) và thắng lợi của ứng cử viên Đảng Cộng hòa Donald Trump (tại Mỹ) có cùng mẫu số chung. Cả hai đều cơ hội và thực dụng, đều theo phái dân túy hữu khuynh, biết khai thác khủng hoảng lòng tin của người dân và những bất ổn xã hội. Họ biết cưỡi trên làn sóng tức giận của người dân lao động bị toàn cầu hóa gạt ra lề. Đây không phải chỉ là vấn đề của nước Mỹ hay nước Anh. Theo một khảo sát gần đây, chỉ có 31% người Pháp trên 50 tuổi ủng hộ EU. 

Donald Trump và Nigel Farage (lãnh đạo Ukip) không phải tự nhiên xuất hiện. Họ đều là “đại gia” nhưng biết “gần dân” (dân túy), khéo lợi dụng bức xúc và bất mãn của người lao động và trung lưu. Mẫu số chung giúp họ thành công là biết lợi dụng phân biệt chủng tộc. Hay nói cách khác là họ lợi dụng chủ nghĩa dân tộc và chủ nghĩa biệt lập, với khẩu hiệu mỵ dân, “Mỹ trước hết” hay “giành lại đất nước của mình”.    

Phân biệt chủng tộc và chủ nghĩa dân tộc đã có từ lâu, không có gì mới. Nhưng Donald Trump (và Bernie Sanders) đã khéo lợi dụng tâm trạng lo lắng và bức xúc của dân chúng về bức tranh kinh tế, và đổ lỗi cho quá trình toàn cầu hóa và thương mại tự do. Tuy không thể ủng hộ thái độ phân biệt chủng tộc, phân biệt nam nữ, và bài ngoại của Donal Trump, nhưng cũng không thể phủ nhận được lý do nhiều cử tri ủng hộ Donal Trump vì bức xúc bởi họ trở thành nạn nhân của quá trình toàn cầu hóa, trong khi lại bị những người được hưởng lợi từ quá trình đó coi thường và miệt thị.     

Thắng lợi của phái Brexit đã chấm dứt câu chuyện toàn cầu hóa và thương mại tự do (ít nhất là như hiện nay). Kết quả dân chúng bỏ phiếu cho Donald Trump (và Brexit) chứng tỏ có một xu thế muốn phủ nhận tác dụng của toàn cầu hóa. Những người dân da trắng không có bằng đại học bị mất việc và bị thiệt thòi do quá trình toàn cầu hóa và nhập cư, cảm thấy bức xúc và bất lực, nên đã đổ xô bỏ phiếu cho Donald Trump (và Brexit).  

Với việc bỏ phiếu cho Brexit, phong trào dân túy đã thành công, đảo ngược xu thế hội nhập kinh tế mấy thập kỷ trước. Câu hỏi là “Toàn cầu hóa còn tác dụng hay không” (“Can Globalization still Deliver”, David Lipton at IMF). Phải chăng đến lúc phải “cải cách toàn cầu hóa” để nó có lợi cho mọi người? Phải chăng kinh tế toàn cầu đang đứng trước một nghịch lý kép rất khó hòa giải, gồm ba xu hướng (trilemma) là “dân chủ”, “chủ quyền quốc gia” và “hội nhập kinh tế toàn cầu”, trong đó chỉ có thể chọn hai chứ không thể chọn cả ba. (“Inescapable Trilemma of the World Economy”, Dani Rodrick at Harvard). Trong khi đó, một nhà kinh tế học khác là Larry Summers (nguyên cố vấn kinh tế cho Obama) lại đề xuất “Chủ nghĩa Dân tộc có Trách nhiệm” (Responsible Nationalism), chú trọng đến công nhân trong nước. 

Thắng lợi của Donald Trump còn cho thấy một thực tế là người dân Mỹ không muốn mất tiền cho những kế hoạch tốn kém ở những khu vực khác trên thế giới. Dù Hillary Clinton có thắng cử thì cũng khó lòng đảo ngược được xu thế này để tăng cường sự có mặt của Mỹ ở Châu Á. Mặc dù Tổng thống Obama ra sức vận động (trước khi hết nhiệm kỳ), chưa chắc TPP sẽ được Quốc hội Mỹ thông qua. Bản thân Hillary Clinton vừa rồi cũng phải điều chỉnh lập trường về TPP vì sức ép tranh cử do phải đấu với Bernie Sanders. Nhưng nếu “Mỹ giết chết TPP thì Trung Quốc sẽ trở thành trung tâm kinh tế toàn cầu”. Đó là cảnh báo của Kishore Mahbubani (Hiệu trưởng Trường Chính sách Công Lý Quang Diệu tại Singapore)  

PCA & bàn cờ Biển Đông 

Có thể gọi phán quyết của PCA (Permanent Court of Arbitration) là “phiên tòa của thế kỷ” (Trial of the Century). Tại sao? Vì phán quyết của PCA (12/7/2016) liên quan đến thái độ hung hãn của Trung Quốc đối với tàu thuyền Philippines gần Scarborough Shoal, cũng như việc Trung Quốc xây đắp hải đảo tác động đến môi trường sinh thái gần Scarborough & Thomas shoals (thuộc Trường Sa). Ngoài ra, những vấn đề then chốt khác liên quan đến lập trường ngang ngược của Trung Quốc về “đường chín đoạn” và lập luận bất minh của họ về “bằng chứng lịch sử” (historical rights) sẽ được phán quyết.  

Những phán quyết này có ý nghĩa rất lớn. Thứ nhất, không phải chỉ có Philippines mà các nước đòi chủ quyền khác ở Biển Đông cũng có thể kiện tương tự như một mặt trận pháp lý (lawfare) để ép Trung Quốc phải nhân nhượng. Thực tế, vụ kiện của Philippines đã mở ra một loạt vụ kiện khác (lawfare multiplier). Indonesia đang bỏ dần lập trường trung lập đối với tranh chấp tại Biển Đông, có thể kiện Trung Quốc. Việt Nam đã tăng cường quan hệ quốc phòng với Mỹ, cũng dọa sẽ làm tương tự nếu Trung Quốc tiếp tục lấn chiếm hải đảo. Thứ hai, (còn quan trọng hơn) là phán quyết của PCA sẽ cung cấp cơ sở pháp lý để Mỹ và các nước khác như Nhật cùng triển khai tuần tra “Tự do Hàng hải” (FONOP) thường xuyên tại Biển Đông.

Trong khi một số nước ASEAN (Indonesia và Malaysia) nay tỏ ra cứng rắn hơn đối với Trung Quốc, một số nước khác (Campuchia và Lào) lại bị phân hóa nhiều hơn do sức ép lớn của Trung Quốc, vì lợi ích kinh tế hay vì sợ, nên các nước này đang tách ra để ủng hộ lập trường của Trung quốc, thậm chí công khai phủ nhận phán quyết của PCA. Xu hướng này làm rạn nứt ASEAN như một cộng đồng thống nhất, để đối phó và kiềm chế Trung Quốc trỗi dậy như mối đe dọa tại Biển Đông. Quan hệ ngày càng xấu đi giữa Việt Nam và Campuchia đang làm tăng thêm mối lo ngại về khả năng xảy ra xung đột biên giới như trước đây.

Tổng thống mới Rodrigo Duterte tỏ ra quan tâm đến triển vọng Trung Quốc có thể đầu tư hạ tầng lớn cho Philippines, mặc dù điều đó có thể phương hại đến tranh chấp chủ quyền tại Biển Đông. Tuy vậy, phán quyết của PCA cũng có lợi cho Manila như một đòn bẩy để giúp Chính quyền Duterte đàm phán với Trung Quốc. Điều đáng nói là Duterte có dấu hiệu muốn xa rời lập trường cứng rắn của người tiền nhiệm trong tranh chấp chủ quyền, để đánh đổi lấy lợi ích kinh tế do hợp tác với Trung Quốc, và xoay trục tách xa dần Mỹ và Nhật. Lập trường này của Duterte có thể sa vào cái bẫy của Trung Quốc, làm suy yếu nghiêm trọng mặt trận ngoại giao và pháp lý của ASEAN để đối phó với Trung quốc trong bàn cờ Biển Đông. 

Trong bối cảnh đó, Viêt Nam đang trở thành một đối tác then chốt của Mỹ trong cố gắng ngăn chặn xung đột leo thang tại Biển Đông. Với vị trí chiến lược tại Biển Đông, các căn cứ quân sự của Viêt Nam tại Cam Ranh và Đà Nẵng có ý nghĩa ngày càng lớn đối với hoạt động tăng cường của hải quân Mỹ tại Biển Đông. Chính quyền Mỹ hiện nay (cũng như trong tương lai) cần tăng cường hỗ trợ Việt Nam đứng vững trong tam giác chiến lược Mỹ-Trung-Việt, để đảm bảo chủ trương “xoay trục sang Châu Á” của Mỹ không bị đảo ngược.  

Đến nay, các nước G7 và hầu hết các nước Châu Á đã công khai hoặc gián tiếp ủng hộ phán quyết của PCA, buộc Trung Quốc phải lên tiếng phủ nhận tính hợp pháp của PCA, và vội vàng đối phó bằng cách vận động các nước ủng hộ. Trong số hơn 60 nước mà Trung Quốc nói khống là ủng hộ mình, chỉ có 8 nước công khai lên tiếng. 

Vài ngày trước cuộc họp Cấp cao G7 tại Tokyo (26-27/5/2016) Tổng thống Obama đã đến thăm Việt Nam, và tuyên bố bỏ cấm vận bán vũ khí cho Việt Nam. Ngay sau Cấp cao G7, Thủ tướng Nhật Shinzo Abe đã tiếp đón Thủ tướng Việt Nam để thảo luận kế hoạch tăng cường hợp tác quân sự và kinh tế, với sáng kiến “Kết nối Mekong với Nhật Bản”.

Trung Quốc luôn lo ngại và thổi phồng nỗi ám ảnh bị bao vây. Dù điều này là thật hay tưởng tượng, có hiệu quả hay không, thì nỗi ám ảnh đó vẫn tồn tại trong tâm thức Bắc Kinh. Những động thái đối ngoại và quân sự gần đây của Mỹ ở Châu Á đang làm Trung quốc có thêm lý do để phản ứng quyết liệt như là “nạn nhân” bị bao vây.

Từ 10-18/6/2016, lần đầu tiên hải quân ba nước Mỹ, Nhật, Ấn Độ (“Tam cường”) đã tập trận chung về phòng không và chống tàu ngầm tại Biển Philippine, tiếp giáp với khu vực Trung Quốc tranh chấp chủ quyền tại Biển Hoa Đông và Biển Đông. Cuộc tập trận quy mô lớn này nhằm thiết lập trật tự an ninh hàng hải mới tại Đông Á, để đối phó với hành động quân sự hóa của Trung Quốc tại Biển Hoa Đông và Biển Đông.

Trong khi Ấn Độ về cơ bản vẫn là một nước “không kiên kết”, còn dè dặt trong quan hệ quân sự với Mỹ, thì Úc và Nhật Bản đều có hiệp ước an ninh với Mỹ, tuy hai nước này chưa có quan hệ quân sự chặt chẽ với nhau. Nhưng một khi Úc tham gia tập trận chung thì khuôn khổ trật tự an ninh hàng hải này sẽ còn mạnh hơn (“Tứ cường”).     

Trong cuốn sách mới xuất bản của nguyên trợ lý ngoại trưởng Mỹ Kurt Campbell “Xoay Trục: Tương lai Chính sách của Mỹ tại Châu Á” (The Pivot: The Future of American Statecraft in Asia, Kurt Campbell, Hachette Book, June, 2016), Campbell khuyến nghị Mỹ cần xoay trục mạnh hơn về Châu Á, với tiến trình ngoại giao mạnh mẽ hơn và có ngân sách quân sự cao hơn, để có thể kéo dài chủ trương này vài thập kỷ. Khuyến nghị trong cuốn sách của Campbell được coi như “đơn xin làm ngoại trưởng” nếu Hillary Clinton thắng cử.

Để thúc đẩy chủ trương tăng cường sự có mặt quân sự của Mỹ tại khu vực Châu Á, Campbell bác bỏ ý tưởng của một số nhà ngoại giao Mỹ gọi là “G2”. Ý tưởng này khuyến nghị tập trung xây dựng quan hệ hợp tác Mỹ-Trung, với quan điểm thực dụng cực đoan là hai nước lớn này sẽ chia đôi Châu Á thành hai khu vực ảnh hưởng, làm suy yếu các thể chế đa phương và làm các nước láng giêng của Trung Quốc lo sợ. 

Campbell cho rằng thúc đẩy chủ trương “xoay trục” là chiến lược Châu Á hợp lý nhất đối với Mỹ, nhưng cũng khá phiêu lưu, vì không có lãnh đạo nào của Mỹ thực sự muốn kiềm chế Trung Quốc. Thứ nhất, chủ trương này không phù hợp với đặc thù phức tạp của Châu Á luôn phụ thuộc lẫn nhau. Thứ hai, hầu hết các nước Châu Á đều có quan hệ kinh tế hay chính trị với Trung quốc. Thứ ba, chủ trương đó sẽ làm Trung Quốc tức giận phản ứng.

Theo các nhà phân tích, lập luận của Campbell trong quốn sách có hai điểm yếu. Thứ nhất, Cambell tránh trả lời câu hỏi là Mỹ nên cứng rắn đến đâu nếu Trung Quốc tiếp tục thách thức luật pháp quốc tế, như xây dựng thêm các đảo nhân tạo tại Biển Đông. Thứ hai, Campbell không đi sâu phân tích Trung Quốc sẽ nhìn nhận thế nào các động thái ngoại giao và an ninh mà Campbell đề xuất, nếu nghi ngờ Mỹ âm mưu ngăn chặn Trung Quốc trỗi dậy.  

Theo Andrew Browne (“China’s Great Wall of confrontation”, Andrew Browne, Wall Street Journal, June 28, 2016) Tập Cận Bình muốn xây “Vạn lý Trường thành trên Cát” (Great Wall of sand, theo đô đốc Harry Harris) hay “Vạn lý Trường thành để Tự Cô lập” (Great Wall of self-isolation, theo bộ trưởng quốc phòng Ash Carter). Có người còn cho rằng Tập Cận Bình muốn xây “Điện Biên Phủ tại Biển Đông” theo tư duy cố thủ và hướng nội (inward-looking) vì sợ bị bao vây, trong khi mở rộng quyền lực ra ngoài bằng “Một Vành Đai, Một Con đường” và “Giấc Mộng Trung Hoa” với “Đặc thù Trung Quốc” (Chinese Exceptionalism).

Trong nội bộ Trung Quốc hiện nay có hai quan điểm chính đang tranh cãi về vấn đề này. Thứ nhất là quan điểm hiếu chiến của phái dân tộc cực đoan, được hậu thuẫn bởi các tập đoàn công nghệ quốc phòng và dầu khí, muốn bành trướng bá quyền bằng sức mạnh cứng. Thứ hai là quan điểm ôn hòa hơn của giới ngoại giao và học giả, chủ trương dùng giải pháp ngoại giao thay cho giải pháp quân sự (tránh đối đầu với Mỹ). Một bài học lịch sử là sức mạnh thường do thỏa hiệp mang lại, trong khi xây trường thành sẽ dẫn đến đối địch. 

Nói cách khác, phán quyết của PCA thách thức không những đòi hỏi chủ quyền ngang ngược của Trung Quốc tại Biển Đông, mà còn động đến những vấn đề cơ bản và cốt lõi trong lịch sử là “Trung Quốc dừng lại ở đâu?” (Where does China End?) và “Trung Quốc nên cư xử thế nào trong quan hệ với thế giới?” (How should China conduct íts relations with the world?). 

Formosa & thảm họa môi trường   

Sự kiện cá chết hàng loạt, bắt đầu từ Vũng Áng (từ 20/4/2016) lan ra bốn tỉnh Miền Trung, với nghi phạm là Formosa, đã trở thành tâm điểm của thảm họa môi trường cũng như khủng hoảng truyền thông và bất ổn xã hội suốt mấy tháng qua. Cũng như phán quyết của PCA về tranh chấp Biển Đông, việc chính phủ công bố nguyên nhân cá chết cũng là một phán quyết quan trọng, tác động tích cực (hay tiêu cức) đến khủng hoảng lòng tin và bất ổn xã hội.

Việc lúng túng trong xử lý khủng hoảng, úp mở và trì hoãn công bố nguyên nhân cá chết ba tháng qua đã làm dư luận bức xúc và bất bình, dẫn đến biểu tình tại nhiều nơi đòi bảo vệ môi trường và minh bạch thông tin. Đáng tiếc, các cuộc biểu tình ôn hòa đã bị chính quyền đàn áp thô bạo, làm khủng hoảng lòng tin. Thảm họa môi trường do Formosa gây ra ở Vũng Áng làm bộc lộ những sai phạm về môi trường tại các dự án khác (như Titan ở Bình Thuận, Lee & Man ở Sông Hậu, nhiệt điện Duyên Hải ở Trà Vinh). Sức ép của dư luận không chỉ đến từ trong nước mà còn từ quốc tế (như Liên Hiệp Quốc, Mỹ, Đài Loan, v.v.) 

Ngày 6/5/2016, phó Tổng Thư ký LHQ Jan Eliason phát biểu tại một cuộc họp báo, “Nếu Chính phủ Việt Nam đề nghị giúp đỡ, chúng tôi sẽ rất sẵn lòng giúp Việt Nam trong vụ cá chết ở Miền Trung, vì đây là vấn đề nghiêm trọng…” Nhưng đề nghị này đã bị từ chối. Ngày 8/6/2016, Đại sứ Mỹ Ted Osius phát biểu tại CSIS, “Mỹ sẵn sàng trợ giúp kỹ thuật nếu phía Việt Nam cần để điều tra xem chuyện gì đã xẩy ra và nguyên nhân khiến nhiều cá chết ở bờ biển Miền Trung, nhưng đề nghị giúp đỡ đó đã không được chấp nhận”. Từ chối quốc tế giúp đỡ là một điều bất bình thường, chắc phải có lý do chính trị hay an ninh quốc gia “khó nói”. 

Ngày 16/6/2016, ba dân biểu Quốc hội Đài Loan và đại diện một số tổ chức phi chính phủ (NGO) trong đó có liên minh Theo dõi và Thực thi Công ước về Nhân quyền, Hiệp hội Luật sư Môi trường, Văn phòng Trợ giúp Công nhân và Cô dâu Việt Nam ở Đài Loan, đã tổ chức họp báo, đề nghị Chính quyền Đài Loan phải điều tra xem Formosa có liên quan đến thảm họa cá chết tại Việt Nam hay không. Tại cuộc họp báo, một đại diện của Ủy Ban Ðầu Tư thuộc Bộ Kinh Tế Ðài Loan nói, Ðài Loan có quy định nếu dự án đầu tư ở ngoại quốc gây ô nhiễm cho môi trường thì ủy ban này sẽ không cấp giấy phép…Ngày 20 và 25/6/2016, kênh truyền hình PTS (Đài Loan) đã phát chương trình phóng sự điều tra dài 60 phút “Viêt Nam: Cái chết của cá” về nguyên nhân cá chết tại Miền Trung Việt Nam, mà Formosa là nghi phạm chính đã xả thải chất độc ra biển. Chương trình này đã gây chấn động dư luận.

Theo BBC, đại diện Formosa Hà Tĩnh cho biết ngày khai trương lò số một bị hoãn để “chờ giấy phép liên quan đến môi trường”. Báo chí Đài Loan đưa tin Formosa Hà Tĩnh hoãn ngày khai trương vì bị truy thu thuế. Theo báo chí Việt Nam, Formosa Hà Tĩnh bị Bộ Tài Chính Việt Nam truy thu 2,000 tỷ đồng tiền thuế, trong đó hơn 2/3 khoản tiền này phải nộp lại vì “sử dụng hóa đơn hoàn thuế không đúng quy định”. Trong khi đó, báo Taipei Times cho rằng quyết định truy thu thuế chỉ là hình thức, còn thực chất có “những lý do chính trị không tiện nói ra”. 

Việc Chính phủ Việt Nam trì hoãn công bố nguyên nhân cá chết và từ chối đề nghị giúp đỡ của quốc tế càng làm cho dư luận thêm nghi ngờ và đồn đại khuất tất. Thảm họa môi trường đã trở thành thảm họa truyền thông và khủng hoảng lòng tin. Người ta nói “mất lòng tin là mất tất cả”. Trước sức ép của dư luận, ngày 2/6/2016, tại một cuộc họp báo của chính phủ, Chủ nhiệm Văn phòng Chính phủ Mai Tiến Dũng và Bộ trưởng Truyền thông Trương Minh Tuấn cho biết, “đã tìm ra nguyên nhân gây ra cá chết, nhưng chưa thể công bố…”

Cũng theo Bộ Truyền thông, ngày 30/6/2016 là hạn cuối cùng để Chính phủ công bố nguyên nhân cá chết, như là “Ngày Phán quyết”, sau gần ba tháng “hoãn binh”,  chắc phải có lý do rất “nhạy cảm”, liên quan đến lợi ích nhóm, nội bộ lãnh đạo, hay “nước lạ”. Theo kế hoạch, chính phủ và các bộ/ngành liên quan sẽ phải công bố rõ nguyên nhân gây ra cá chết hàng loạt, thủ phạm là ai, tại sao lại chậm trễ công bố thông tin, các bước cần thiết để xử lý và khắc phục hậu quả đối với môi trường biển bị ô nhiễm, và an sinh xã hội cho người dân vùng bị nạn.    

Đã đến lúc Chính phủ không thể úp mở, phải công bố thủ phạm là Formosa và các giải pháp để khắc phục. Formosa như quả bom nổ chậm có thể trở thành “một tử huyệt”. Đã đến lúc phải nói rõ nguyên nhân cá chết hàng loạt do nước biển bị nhiễm độc bởi các hóa chất cực độc mà Formosa xả thải ra biển. Đối với thủ phạm gây ra thảm họa môi trường này, Formosa không chỉ cúi đầu xin lỗi là đủ, mà phải nhận một hình phạt kinh tế đủ nặng (1/2 tỷ USD là quá nhẹ) và cam kết đầu tư để khắc phục hệ thống xử lý chất thải (nếu không muốn bị đóng cửa). Nếu phán quyết đúng và xử lý được Formosa, cũng như các dự án lớn khác có nguy cơ làm ô nhiễm môi trường, thì Chính phủ có thể khôi phục dần lòng tin của nhân dân.

Thay lời kết

Ý nghĩa của việc kết luận đúng nguyên nhân và thủ phạm gây ra thảm họa môi trường, không chỉ liên quan đến Formosa (nhà đầu tư) mà còn liên quan đến các cấp (chính quyền) chịu trách nhiệm về dự án này (ông Võ Kim Cự và những người khác). Cá nhân họ phải chịu hình phạt thích đáng cho những sai phạm nghiêm trọng về chủ trương đầu tư và cấp phép sai nguyên tắc vì tham sân si, về giám sát lỏng lẻo quy trình xử lý chất thải làm hủy hoại môi trường, về bưng bít thông tin, lúng túng và chậm chễ trong việc làm rõ nguyên nhân, gây khủng hoảng lòng tin.  

Nếu câu chuyện Donald Trump và Brexit có cùng nguyên nhân, thì kết luận về Formosa và phán quyết của PCA có chung hệ quả. Tuy đó là một biến chuyển tốt, nhưng vẫn chỉ là phần nổi của tảng băng chìm, vì nguy cơ thảm họa vẫn còn nguyên. Formosa không chỉ liên quan đến thảm họa môi trường Miền Trung mà còn liên quan đến quốc nạn tham nhũng do lợi ích nhóm và thể chế. Nó cũng liên quan đến bản chất quan hệ Viêt-Trung và diễn biến bàn cờ Biển Đông. Nói cách khác, kết luận về Formosa hay phán quyết của PCA có mối liên hệ nhân quả đối với chủ trương cải cách thể chế và lập trường của Việt Nam đối với Biển Đông. 

NQD. 30/6/2016     

Sống cùng pháp luật

Sống cùng pháp luật

Lê Kiên

Theo Tuổi Trẻ

 

Bộ luật Hình sự (sửa đổi) có hiệu lực thi hành từ 1-7. Nhưng hôm nay (26-6) Ủy ban Thường vụ Quốc hội đã phải triệu tập gấp cuộc họp với trưởng đoàn ĐBQH các tỉnh, thành phố để bàn cách hoãn.

 

 

 

Ngày 27-11-2015, các đại biểu Quốc hội đã biểu quyết thông qua dự thảo Bộ luật Hình sự (sửa đổi). Bộ luật gồm 3 phần, 26 chương và 426 điều, có hiệu lực thi hành từ ngày 1-7-2016 - Ảnh: V.D.

Cơ quan chức năng đã phát hiện bộ luật này có tới hơn 90 nội dung cần sửa đổi, bổ sung.
“Mức độ nghiêm trọng hơn rất nhiều so với sự cố điều 60 Luật Bảo hiểm xã hội trước đó.” - Một thành viên tham dự cuộc họp cho biết.

Cuộc họp đã thống nhất rằng các trưởng đoàn ĐBQH sẽ đem theo tài liệu, dự thảo nghị quyết, phiếu biểu quyết về triệu tập cuộc họp đoàn trong 1-2 ngày tới để thảo luận vấn đề này.

Quốc hội có lỗi với dân. Lỗi trước hết thuộc về gần 500 đại biểu đã biểu quyết thông qua bộ luậ(Trưởng đoàn ĐBQH tỉnh Nam Định Nguyễn Anh Sơn đã phát bieue như vậy).

“Các ĐBQH sẽ biểu quyết bằng phiếu tại cuộc họp đoàn, niêm phong phiếu đó lại, trưởng đoàn ĐBQH có trách nhiệm đem số phiếu của đoàn ra Quốc hội, bầu ban kiểm phiếu và tiến hành kiểm phiếu."- nguồn tin của Tuổi Trẻ cho biết.

Nguồn tin này cũng cho rằng: "Lẽ ra phải triệu tập kỳ họp Quốc hội bất thường, nhưng không còn thời gian để làm việc này nữa, vì vậy đây là biện pháp khả thi nhất để Quốc hội Khóa XIII sửa sai, không để những sai sót trong Bộ luật Hình sự ảnh hưởng đến quyền lợi của người dân và doanh nghiệp.”

Nếu đa số các ĐBQH đồng ý theo phương án được trình, Bộ luật Hình sự sẽ có hiệu lực thi hành từ 1-1-2017. Trong thời gian đó, Quốc hội Khóa XIV sẽ tiến hành sửa đổi, bổ sung hơn 90 nội dung phát hiện có sai sót.

Trưởng đoàn ĐBQH tỉnh Nam Định Nguyễn Anh Sơn nói với phóng viên Tuổi Trẻ: “Đoàn ĐBQH chúng tôi triệu tập cuộc họp vào ngày 28-6, sau đó biểu quyết ngay, bởi dự kiến ngày 30-6 Quốc hội đã phải ban hành nghị quyết cho lùi thời điểm bộ luật có hiệu lực thi hành. Đây là chuyện rất hi hữu, bộ luật có quá nhiều lỗi, chắc chắn phải sửa thì mới thi hành được”.

LÊ KIÊN

 

Liệu đây có là cơ hội cho Trung Quốc gỡ sĩ diện ?

 Liệu đây có là cơ hội cho Trung Quốc gỡ sĩ diện ?

Ngày mai ông Dương Khiết Trì sẽ có mặt ở Việt Nam. Ông ta là người đứng ngôi cao nhất về đối ngoại của Trung Quốc trong vai trò Nhà nước. Nói thế vì 7 ủy viên thường vụ BCT, các ủy viên BCT khác đều có rất nhiều quyền hành, nhưng về khía cạnh chính phủ, về nhà nước thì ông Dương Thiết Trì có vai trò lớn và quyền lực nhất.

Chuyến đi của ông Trì trên danh nghĩa là để họp Ủy ban hợp tác kinh tế giữa hai nước. Nhưng ai cũng biết là tháng 7 cận kề đây PCA sẽ ra phán quyết vụ Philippines kiện đường lưỡi bò mà TQ đòi có chủ quyền. Chắc chắn ngoài việc họp hành thường kỳ Việt - Trung, ông Dương Khiết Trì không thể không đề cập đến câu chuyện này với phía Việt Nam.

Trước sự kiện này, nhiều nhà nghiên cứu về Biển Đông, một số tờ báo điện tử và mạng xã hội đã phát biểu ý kiến và đăng bài nhấn mạnh đến các phán quyết của PCA có thể đưa ra nay mai. Dịp này cũng có ý kiến là liệu Trung Quốc có muốn gỡ diện bằng cách buông vấn đề đường lưỡi bò? Cá nhân tôi thì không tin và không thấy nổi lên khả năng này. Bở tham vọng và chủ nghĩa bành trướng của giới lãnh đạo Trung Quốc là không thay đổi, đúng hơn là chưa thay đổi.

Trong số các ý kiến mà tôi đọc được trên mạng từ buổi sáng đến nay, đáng chú ý nhất là ý kiến của ông Nguyễn Minh Thuyết.  Ý kiến của ông là rõ ràng và cách trình bày rất có lý lẽ.

Xin phép tác giả và tờ báo đã đăng bài này (báo điện tử Giáo dục Việt Nam) được đưa lại lên blog này để bạn bè tham khảo. 

Vệ Nhi

------  

Phán quyết của PCA là cơ hội để Trung Quốc rút lui trong danh dự

Bài của Giáo sư Nguyễn Minh Thuyết

 

07:11 26/06/16

Thảo luận (1)

(GDVN) - Chúng ta cần nói thẳng với Trung Quốc: Thứ nhất, Việt Nam cũng như các nước không bị lệ thuộc vào Trung Quốc không chấp nhận đường lưỡi bò.

Campuchia ủng hộ Trung Quốc chống phán quyết của PCA sẽ gây hại cho chính họ Nga không đại diện cho cộng đồng quốc tế trong vấn đề Biển Đông Thời báo Hoàn Cầu bình vụ Tổng thống Indonesia họp trên chiến hạm phá "lưỡi bò"

LTS: Càng gần ngày Tòa Trọng tài Thường trực (PCA) ra phán quyết, Trung Quốc càng tăng cường vận động lôi kéo các nước tẩy chay phán quyết của Tòa với đủ thứ lý lẽ nhưng không có sức thuyết phục. Một vài tiếng nói nhỏ nhoi và lạc lõng không làm thay đổi bản chất và hiệu lực phán quyết của PCA.
Giáo sư Nguyễn Minh Thuyết, nguyên Đại biểu Quốc hội, gửi đến Báo Điện tử Giáo dục Việt Nam bài phân tích xung quanh vụ kiện này và đưa ra khuyến nghị của ông với tư cách một công dân Việt Nam quan tâm đến tiền đồ quốc gia dân tộc.
Xin trân trọng giới thiệu đến quý bạn đọc bài viết này, văn phong và nội dung thể hiện quan điểm của tác giả.
Khoảng hơn 3 tháng trở lại đây, các đại sứ Trung Quốc tại nước ngoài, một nhóm học giả và các tờ báo lớn của Trung Quốc ngày nào cũng viết bài đả kích, chống phá vụ kiện của Philippines cũng như phán quyết của Tòa Trọng tài Thường trực (PCA). Đồng thời Trung Quốc cũng tìm mọi cách lôi kéo một số nước ủng hộ lập trường của họ.
Trước khả năng PCA sẽ ra phán quyết bác bỏ đường lưỡi bò vô lý, phi pháp và bành trướng trên Biển Đông, sức ép của Trung Quốc đối với các nước láng giềng trong ASEAN, đặc biệt là Việt Nam sẽ ngày càng lớn.

Ông Dương Khiết Trì, Ủy viên Quốc vụ Trung Quốc sẽ sang Việt Nam đồng chủ trì Ủy ban Chỉ đạo hợp tác song phương Việt Nam - Trung Quốc với Phó Thủ tướng, Bộ trưởng Ngoại giao Phạm Bình Minh, ảnh: Tuoitrenews.

Trong dịp này, theo kế hoạch từ trước, ngày 27/6, ông Dương Khiết Trì, Ủy viên Quốc vụ Trung Quốc sẽ sang Việt Nam, đồng chủ trì cuộc họp Ủy ban Chỉ đạo hợp tác song phương Việt Nam - Trung Quốc cùng Phó Thủ tướng, Bộ trưởng Ngoại giao Phạm Bình Minh. Theo tôi, đây là  cơ hội để hai bên trao đổi lập trường xung quanh vấn đề phán quyết của PCA.
Làm rõ cách giải thích, áp dụng UNCLOS 1982 ở Biển Đông là góp phần thu hẹp bất đồng, củng cố hợp tác
Theo phán đoán của tôi, nhiều khả năng Trung Quốc sẽ ép Việt Nam không ra tuyên bố ủng hộ phán quyết của PCA, không kêu gọi ASEAN ra tuyên bố chung ủng hộ phán quyết của PCA và không sử dụng phán quyết của PCA để đàm phán với Trung Quốc.
Đây chính là lúc chúng ta cần nói KHÔNG với toàn bộ “yêu sách ba không” của Trung Quốc. Bởi nếu chấp nhận yêu sách ba không ấy, từ nay về sau, Việt Nam sẽ không còn cơ sở pháp lý vững chắc để bảo vệ quyền chủ quyền và quyền tài phán hợp pháp của mình trên Biển Đông;
Không những thế, chúng ta sẽ không còn xứng đáng là thành viên có trách nhiệm của Công ước Liên hợp quốc về luật biển (UNCLOS 1982); không còn được bạn bè quốc tế tin cậy và ủng hộ trong cuộc đấu tranh chính nghĩa bảo vệ độc lập, chủ quyền, quyền và lợi ích hợp pháp của mình.
Theo tôi hiểu, phán quyết của PCA xung quanh 7 trong số 15 vấn đề Philippines kiện và PCA xét xử có 3 nhóm nội dung sau:
Thứ nhất là căn cứ pháp lý của đường chữ U, còn gọi là đường 9 đoạn, đường lưỡi bò mà Trung Quốc tự vẽ ra.
Thứ hai là 7 thực thể Trung Quốc chiếm đóng  ở Trường Sa có hiệu lực pháp lý đến đâu theo UNCLOS 1982 (mà không xem xét bản thân các thực thể này thuộc chủ quyền bên nào).
Thứ ba là việc Trung Quốc bồi đắp xây dựng đảo nhân tạo vi phạm nghiêm trọng UNCLOS 1982, ngăn chặn các hoạt động thực thi quyền chủ quyền, quyền tài phán của Philippines trong phạm vi 200 hải lý vùng đặc quyền kinh tế...
Có thể thấy đây hoàn toàn là việc ứng dụng và giải thích UNCLOS 1982, phiên tòa được thành lập đúng quy định trong Phụ lục VII UNCLOS 1982, nằm ngoài nội dung "tranh chấp chủ quyền và phân định biển" mà Trung Quốc chính thức bảo lưu.
Với tư cách thành viên UNCLOS, Việt Nam, Philippines, Trung Quốc và các quốc gia thành viên khác đều phải hiểu:
Thứ nhất, phán quyết của PCA là phán quyết về việc giải thích và ứng dụng UNCLOS 1982, điều chỉnh việc giải thích và ứng dụng sai UNCLOS 1982 (nếu có).
Thứ hai, PCA là cơ quan có thẩm quyền phán quyết về việc giải thích và ứng dụng UNCLOS 1982.
Thứ ba, các quốc gia thành viên UNCLOS 1982 phải chấp hành phán quyết của PCA.
Đường lưỡi bò mà Trung Quốc vẽ ra ở Biển Đông không chỉ không có căn cứ pháp lý mà còn xâm hại nghiêm trọng đến quyền chủ quyền, quyền tài phán của các nước ven Biển Đông, trong đó có Việt Nam.
Việc Trung Quốc dùng vũ lực chiếm đóng, quân sự hóa ồ ạt và đảo hóa các thực thể ở Biển Đông, đồng thời ngăn chặn các hoạt động thực thi quyền chủ quyền, quyền tài phán của các nước ven Biển Đông để hiện thực hóa đường lưỡi bò là hoàn toàn phi pháp và là nguyên nhân gây căng thẳng, chẳng những đe dọa hòa bình, ổn định ở khu vực này mà còn tạo ra tiền lệ xấu phá vỡ UNCLOS 1982.

Giáo sư Nguyễn Minh Thuyết, ảnh do Giáo sư cung cấp.

Trong quan hệ giữa Việt Nam với Trung Quốc, khủng hoảng nổ ra năm 2014 sau khi Trung Quốc hạ đặt bất hợp pháp giàn khoan 981 trong vùng đặc quyền kinh tế, thềm lục địa Việt Nam hoàn toàn không có tranh chấp là một ví dụ điển hình về tính nguy hiểm, nguy hại của yêu sách đường lưỡi bò.
Chúng ta cần nói thẳng với Trung Quốc:
Thứ nhất, Việt Nam cũng như các nước không bị lệ thuộc vào Trung Quốc không chấp nhận đường lưỡi bò.
Thứ hai, vùng đặc quyền kinh tế và thềm lục địa hợp pháp của Việt Nam trên Biển Đông không có bất cứ "chồng lấn" nào với Trung Quốc.
Thứ ba, Trung Quốc không chứng minh được yêu sách đường lưỡi bò trên cơ sở luật pháp quốc tế, cụ thể là UNCLOS 1982 thì hãy nhân cơ hội này rút lại đường lưỡi bò vô lý ấy.
Phán quyết của PCA là cơ hội để Trung Quốc rút lui trong danh dự, thể hiện Trung Quốc là một cường quốc có trách nhiệm, tuân thủ luật pháp quốc tế, trỗi dậy hòa bình và không đe dọa đến bất kỳ quốc gia nào.
Các nhà lãnh đạo Trung Quốc hiện nay ra sức bảo vệ yêu sách đường lưỡi bò dù bản thân họ cũng chẳng biết nó được vẽ ra dựa vào căn cứ nào, tọa độ vị trí chính xác ở đâu.
Chính họ cũng không thuyết phục được nhiều học giả chân chính và có kiến thức chắc chắn, am hiểu luật pháp quốc tế và UNCLOS 1982 trong nước mình. Điều này đã được phản ánh trong một cuộc hội thảo hơn 3 tháng trước đây tại Bắc Kinh mà tờ South China Morning Post ngày 19/6 đã cho biết.
Nhưng cách giáo dục và tuyên truyền một chiều, phóng lao phải theo lao của các nhà lãnh đạo ở Trung Nam Hải đang đẩy dân tộc Trung Hoa và cả khu vực vào ngõ cụt.
Dân tộc Trung Hoa có một nền văn minh rực rỡ, là cái nôi của tư tưởng Nho giáo Nhân, Nghĩa, Lễ, Trí, Tín, là nơi Chủ tịch Tập Cận Bình đang đề cao pháp trị thì trong quan hệ quốc tế, trong vấn đề Biển Đông thiết nghĩ cũng cần hành xử và tuân thủ đúng luật pháp quốc tế.
Bởi lẽ chỉ có như vậy mới giúp Trung Quốc trở thành cường quốc trong mắt nhân loại văn minh. Không phải súng ống, cũng không phải tiền bạc giúp Trung Quốc làm được điều đó.
Vun bồi quan hệ hợp tác hữu nghị Việt - Trung trên cơ sở luật pháp quốc tế

Chắc rằng trong những vấn đề mà ông Dương Khiết Trì đề cập ở Hà Nội lần này sẽ có chuyện hâm lại tình hữu nghị 16 chữ vàng, cũng như khuyên chúng ta đừng có ngả theo ai. Đó là điều các nhà lãnh đạo Trung Quốc thường đề cập trong nhiều lần gặp gỡ lãnh đạo Việt Nam.
Thiết nghĩ, đây cũng là điều cần được làm rõ để các bạn hiểu chúng ta và đừng cố tặng ta cái vòng kim cô – một sản phẩm hư cấu từ tiểu thuyết Minh - Thanh mấy trăm năm trước.

Campuchia ủng hộ Trung Quốc chống phán quyết của PCA sẽ gây hại cho chính họ (GDVN) - Phe đối lập Campuchia cũng có thể dùng chính cách lập luận này để tuyên truyền điều tương tự, vu cáo và chụp mũ cho chính Hun Sen lẫn CPP, gây bất ổn.

Ai cũng thấy quan hệ Việt Nam - Trung Quốc trong thời cận hiện đại trải qua rất nhiều thăng trầm, mặc dù hai nước chung một ý thức hệ, vẫn tuyên bố là đồng chí, anh em của nhau.
Nhưng chính vì ứng xử dựa trên lập trường duy ý chí, khi xảy ra những mâu thuẫn bất đồng đã không ứng xử và giải quyết theo luật pháp quốc tế mà chỉ dựa vào lập trường mới dẫn đến cuộc chiến tranh Biên giới 1979 và xung đột kéo dài suốt 10 năm sau đó.
Hai nước đã vượt qua quá khứ nặng nề, bình thường hóa quan hệ và điều đó mang lại nhiều lợi ích thiết thực cho hai quốc gia, hai dân tộc, đóng góp cho hòa bình và ổn định của khu vực. Tuy nhiên lòng tin thực sự ở nhau là cái gây dựng thì khó, đánh mất thì dễ và lấy lại nó càng khó hơn nhiều.
Những tranh chấp trên Biển Đông hiện nay thực sự đang là cái gai nằm trong quan hệ giữa 2 nước, vẫn âm thầm mưng mủ và có thể bộc phát bất cứ khi nào như vụ Trung Quốc hạ đặt trái phép giàn khoan 981, mời thầu trái phép 9 lô dầu khí, cắt cáp tàu thăm dò Việt Nam trong vùng đặc quyền kinh tế, thềm lục địa Việt Nam khiến dư luận Việt Nam vô cùng bức xúc, thì khó có thể nói đến lòng tin.
Đại cục quan hệ hai nước chỉ có thể được giữ vững, củng cố và phát triển khi những cái gai ấy dần được nhổ bỏ.
Việt Nam trân trọng sự giúp đỡ vô cùng to lớn và hiệu quả của Đảng Cộng sản Trung Quốc, Chính phủ và nhân dân Trung Quốc trong 2 cuộc kháng chiến giành độc lập dân tộc và thống nhất đất nước. Nhưng Việt Nam cũng không thể nào quên những tội ác Trung Quốc đã gây ra năm 1974, 1979, 1988 và những hành động leo thang trên Biển Đông vài năm gần đây.
Tranh chấp trên Biển Đông vô cùng phức tạp, trong khi vấn đề chủ quyền lãnh thổ, lợi ích quốc gia đối với dân tộc nào cũng là vấn đề thiêng liêng, bất khả xâm phạm. Chỉ có điều, chủ quyền lãnh thổ hay lợi ích quốc gia dân tộc phải được xác lập một cách hợp pháp và hòa bình chứ không phải xâm lược hay cưỡng đoạt.
Trong khi cả hai nước đều khẳng định lập trường chính thức của nước mình đối với Hoàng Sa, Trường Sa và các quyền, lợi ích khác ở Biển Đông, thì chỉ có cơ quan tài phán quốc tế có thẩm quyền mới có thể đem đến một giải pháp công bằng, hợp lý mà nhân dân hai nước, hai dân tộc chấp nhận được.
Lãnh đạo cấp cao hai nước Việt Nam, Trung Quốc đều coi trọng quan hệ hưu nghị, hợp tác Việt - Trung và đều nhận thấy, tranh chấp bất đồng trên Biển Đông là rào cản chính của quan hệ song phương, dù không phải là tất cả.
Trước những vấn đề hết sức khó khăn, phức tạp và nhạy cảm như thế này, mỗi bên cần có thái độ cầu thị, khách quan, thiện chí thượng tôn pháp luật mới có thể giải quyết được vấn đề một cách căn bản, lâu dài.
Còn việc Việt Nam phát triển quan hệ hợp tác với quốc gia nào cũng chỉ nhằm mang lại lợi ích thiết thực cho mình và đối tác, cho nhân dân hai nước, đóng góp vào sự phát triển và phồn vinh của khu vực. Việt Nam không theo nước này chống nước kia, nhưng cũng không phải phải nhìn mặt thăm dò bất kỳ quốc gia nào.
Cá nhân người viết cho rằng, những điều này nên được trao đổi một cách thẳng thắn, sòng phẳng và công khai để giúp hai nước thu hẹp bất đồng, củng cố hợp tác và từng bước giải quyết các tranh chấp tồn tại trên cơ sở luật pháp quốc tế, cái gì dễ làm trước, cái gì khó làm sau.
Chính tinh thần đó đã giúp hai nước đàm phán, phân định xong xuôi biên giới trên bộ và vịnh Bắc Bộ, trên tinh thần đó hai bên có thể tiếp tục giải quyết các vấn đề song phương khác trên Biển Đông như chủ quyền quần đảo Hoàng Sa, hoặc tiếp cận theo cơ chế đa phương đối với các tranh chấp đa phương ở Trường Sa.

Giáo sư Nguyễn Minh Thuyết

Ngẫm chút thế thời/thời thế

Ngẫm chút thế thời/thời thế 

Nhiều người Việt Nam vẫn một lòng thông cảm, thậm chí là yêu mến ông Putin. Chẳng trách được những vị này vì họ được ăn học ở Nga (là chính thôi, chứ khi có công việc thì họ còn đi tới nơi này nơi khác trên thế giới rộng lớn này).

Nhưng đây tôi nói về sự tỉnh táo trước thời cuộc, sự nhạy bén về lợi ích đất nước, tự chúng ta cũng cần biến đổi, chuyển động cho kịp thời cuộc.

Vì ngay như nước Nga có lúc thù hận thấu xương với Tàu, đến mức phải nện cho tay bành trướng này "ngọn đà đao" khốc liệt năm 1969 ở biên giới Xô-Trung.
Rồi lại thân thiện, tiếp đó quay lại căng thẳng, ngoảnh mặt nhau cứ liên miên diễn ra (do lợi ích cả thôi).

Và bây giờ lại tâng bốc, chèo kéo nhau (từ vụ Nga chiếm Crưm, với cớ thu hồi). Tất cả là cả 2 ông lớn này có ý để kiềm chế bớt Mỹ & phương Tây. Chuyện thường tình, chúng ta không nên ý kiến ý cò gì. Đó là việc của họ với nhau và với thế giới, quyền của họ.

Vấn đề là với ông Nga này (không phải nhân dân Nga, dân tộc Nga nhá, vì nói thế là dễ bị chụp mũ). Ông ấy to lớn thế thì có lợi ích toàn cầu, nên mình phải tỉnh với chính quyền của nước này. Tôi cho là phải tỉnh đến mức cảnh giác nữa đối với con người đang nắm toàn bộ quyền lực nước này như ông Putin, chứ đừng có "rút hết ruột gan" trong những trao đổi quân sự, mua sắm vũ khí... Nói ít thế thôi là đủ hiểu rồi.

Với ông Putin, một chính khách mưu mẹo, lại chất đầy tham vọng như thế, thì sự thay đổi chính kiến của ông ta với TQ (là đối tượng đang xâm chiếm lãnh hải, biển đảo của ta) cũng là điều dễ hiểu.
Vậy ta chẳng nên ca tụng, thậm chí là "phục" ông Putin mà làm gì, tôi nghĩ vậy. Lúc này nên coi ông cũng như hoặc gần như các đối tác chính trị trên toàn cầu khác mà thôi...

Vệ Nhi

-------

Xem bài dưới đây (báo điện tử Nhà nước cấp phép đăng):

Tập Cận Bình là người bạn tốt, đối tác tin cậy 

Trang chủ

Thế giới

Tiêu điểm

25.06.2016 | 14:22 PM

sự kiện : Tin thế giới

Nhà lãnh đạo Nga cho rằng nhà lãnh đạo Trung Quốc là "động lực tích cực cho mối quan hệ song phương" và "một người bạn rất tốt, một đối tác tin cậy".

Tờ Russia Beyond The Headlines đưa tin cho hay, Tổng thống Nga Vladimir Putin hôm 25/6 sẽ thăm chính thức Trung Quốc hai ngày.

Phát biểu trong cuộc phỏng vấn với Tân Hoa Xã trước thềm chuyến thăm, nhà lãnh đạo Nga đã bày tỏ lời cám ơn đối với đối tác Trung Quốc về sự sẵn sàng hợp tác thúc đẩy cấu trúc thương mại Nga-Trung "chặt chẽ hơn", mối quan hệ đối tác chiến lược sâu sắc hơn.

Tổng thống Nga Vladimir Putin và Chủ tịch Trung Quốc Tập Cận Bình (phải).

Khi được hỏi về ấn tượng về Chủ tịch Tập Cận Bình, nhà lãnh đạo Nga cho rằng nhà lãnh đạo Trung Quốc là "động lực tích cực cho mối quan hệ song phương" và "một người bạn rất tốt, một đối tác tin cậy".

Mặc dù chương trình nghị sự của hội nghị thượng đỉnh Nga-Trung chưa được công bố, nhưng các chuyên gia tại Hội đồng Đối ngoại Quốc tế Nga, dự kiến các nhà lãnh đạo hai nước sẽ thảo luận về việc tăng cường hơn nữa hợp tác song phương về thương mại, phát triển kinh tế, đầu tư, nghiên cứu, công nghệ và văn hóa.

Ngoài ra, chương trình bao gồm các vấn đề về hợp tác và tương tác trong các tổ chức đa phương và khu vực, gồm Liên Hợp Quốc, BRICS và G20. Một chủ đề khác của các cuộc thảo luận có thể bao gồm thỏa thuận đạt được trong Tổ chức Hợp tác Thượng Hải (SCO) về hợp tác thương mại trong máy móc và công nghệ cao.

Theo Sergey Lousianin, quyền giám đốc Viện Nghiên cứu Viễn Đông tại Viện khoa học Nga, chuyến công du lần này cung cấp một cơ hội giúp hai nước vượt qua cấp độ thấp của hợp tác kinh tế song phương, tăng cường liên kết đầu tư giữa các khu vực của hai nước, thảo luận về hợp tác trong các lĩnh vực truyền thống như năng lượng, công nghiệp, công nghệ cao, an ninh mạng, không gian, ngân hàng và cơ sở hạ tầng.

Đội ngũ tháp tùng Tổng thống Putin trong chuyến thăm Trung Quốc lần này khá lớn, gồm các Bộ trưởng, các Tổng giám đốc, thống đốc là bằng chứng cho thấy nó mang ý nghĩa chính trị cao hơn thông thường, ông Lousianin cho biết thêm.

Vladimir Petrovsky, giám đốc nghiên cứu tại Trung tâm Nga-Trung Quốc quan hệ nghiên cứu và dự báo tại Viện Viễn Đông nghiên cứu của Viện khoa học Nga, cho rằng hàng chục thỏa thuận sẽ được ký kết trong các lĩnh vực khác nhau, từ năng lượng hạt nhân việc tạo ra một khu vực thương mại tự do.

Hoàng Hải