Sài Gòn, ngày 30 tháng 4 năm 1975

Sài Gòn, ngày 30 tháng 4 năm 1975 

 
Nhân dịp 40 năm ngày 30/4 Giải phóng hoàn toàn Miền Nam, anh Trần Ngọc Quyên, cán bộ nghỉ hưu BNG có gửi cho chủ Blog tôi một bài viết trích dịch từ nguyên văn tiếng Đức miêu tả "cảnh và người Sài Gòn" trong những ngày lịch sử ấy.

Xin đưa lên đây các bạn cùng chia sẻ một góc nhìn độc đáo của một số phóng viên tầm cỡ của phương Tây khi đó ở Sài Gòn qua tập hợp của nhà báo Đức danh tiếng - Borries Gallasch làm việc cho Tạp chí uy tín của Đức "Der Spiegel" (Tấm gương).

Vệ Nhi

-----             

Sài Gòn, ngày 30 tháng 4 năm 1975 

Phóng sự của một nhà báo gạo cội phương Tây

      Tác giả: Borries Gallasch

                                    Phóng viên Borries Gallasch (trái)
 
"Thành phố Hồ Chí Minh - Giờ số không" là tên một cuốn sách gồm các phóng sự về kết cục của cuộc chiến tranh kéo dài 30 năm do Borries Gallasch (Bo-rit Ga-lát-sơ) chủ biên, được xuất bản tại CHLB Đức (Tây Đức trước đây) chỉ hai tháng sau khi cuộc chiến tranh Việt Nam kết thúc. Cuốn sách gồm các phóng sự về những ngày cuối cùng của cuộc chiến tranh do 9 phóng viên “gạo cội” của các nước phương Tây viết ngay tại Sài Gòn. Họ là những  nhân chứng quan trọng có mặt tại Sài Gòn đúng vào giờ phút lịch sử ngày 30.4.1975. Các phóng sự này giới hạn trong khoảng thời gian 10 ngày trước và 10 ngày sau 30.4.1975.

Dưới đây là trích dịch một phóng sự có tên „Sài Gòn, ngày 30 tháng 4

năm 1975“ của Borries Gallasch, phóng viên Tạp chí Der Spiegel (Tấm gương) là tạp chí chính luận uy tín nhất của CHLB Đức (Tây Đức trước đây và cả CHLB Đức ngày nay).

*******

... “Giờ số không đã kéo dài 5 tiếng đồng hồ, từ 7 giờ sáng khi chiếc máy bay trực thăng cuối cùng của Mỹ rời Sài Gòn, đến mười hai giờ trưa cờ của Mặt trận Giải phóng (MTGP) tung bay trên Dinh Độc Lập.

Dietrich Mummenday (Phóng viên Báo "Tấm gương hàng ngày", ND) và tôi đã trụ qua đêm tại Hội Chữ thập đỏ đường Hồng Thập Tự và khoảng 8 giờ sáng cùng nhau đến khách sạn Caravelle, nơi phần lớn các phóng viên nước ngoài còn trụ lại ở Sài Gòn đang tụ tập tại đây: chủ yếu là người Pháp, người Nhật, một vài người Anh, Ý và chúng tôi. Mummenday và tôi không còn kiên nhẫn ở lại khách sạn lâu hơn nữa và đã đi đến văn phòng của hãng Reuter nằm chếch ngang với Dinh Độc Lập, cách khách sạn khoảng 2 km. Tôi lo sợ, đầu gối run lập cập đến mức khó lòng đi tiếp được nữa, tuy vậy tôi vẫn cố đi tiếp: khoảng 11 giờ 15 tôi đã đứng trước Dinh Độc Lập lúc này nằm yên lặng trước mắt tôi như một bảo tàng vào buổi sáng chủ nhật, không có người canh gác; trước các hàng rào chắn và chướng ngại vật bình thường được canh gác rất nghiêm ngặt nay ngổn ngang những mũ sắt, quân phục, súng ống, thậm chí cả lựu đạn và một khẩu súng phóng lựu chống tăng. Tuyệt nhiên không một bóng người, lác đác có tiếng súng nổ, phía xa vẫn còn vọng lại tiếng nổ của kho đạn ở Tân Sơn Nhất. Tôi đi qua cổng sắt hé mở, một viên thiếu tá đi về phía tôi, rồi đi qua mặt tôi, như là anh ta không hề nhìn thấy tôi. Tôi đi trên bãi cỏ, thầm nghĩ rằng bất kỳ giây phút nào cũng có thể có ai đó bắn vào xe tôi; các binh lính đang tranh luận với nhau bên bậc tam cấp lên cửa chính, một chiếc xe sang trọng màu đen lướt tới, Nguyễn Văn Huyền, Phó Tổng thống của nền Cộng hòa đang hấp hối, chui vào xe. "Chúng tôi đang chờ một phái đoàn của Mặt Trận Giải phóng đến Dinh này vào bất kỳ lúc nào, ông có thể chờ ở đây nếu ông muốn”. Binh lính trong đội cận vệ của Tổng thống cũng không thèm giơ tay chào, khi xe chở người có vị trí thứ hai của quốc gia đi qua trước mặt họ, chạy ra khỏi Dinh bằng cổng sau.

Tôi thở mạnh, bước tiếp lên bậc tam cấp vào cửa chính, qua khu sảnh rồi leo lên lầu một, ở đây tôi gặp Hà Huy Đính, một luật sư Sài Gòn người nhỏ bé, là học trò của Thủ tướng Vũ Văn Mẫu. Hà Huy Đính mới xuất hiện từ mấy hôm nay từ Phong trào bí mật, cũng có cùng ý nghĩ như tôi: đơn giản là cứ đến đây, nếu có xảy ra điều gì thì cũng tại đây. Anh ta đã ở lại bên tôi trong suốt 3 giờ tới.

Trong khoảnh khắc đó, khi chúng tôi còn đứng giữa sảnh, thì cửa cầu thang ở phía bên trái mở ra: Tổng thống Minh "lớn", Thủ tướng Mẫu, một vài Đổng lý vừa từ hầm trú ẩn lên lầu một. Minh "lớn" nói: "Cũng hay là có các ông ở đây, các ông sẽ được chứng kiến cảnh vận mệnh của đất nước tôi được chuyển giao vào tay những người xứng đáng hơn tôi như thế nào".

Trong khi đám tùy tùng đi đi lại lại đầy lo âu, thì Minh "lớn" vẫn đứng nguyên và im lặng ở giữa sảnh, nhìn qua lớp kính chắn của Dinh qua bãi cỏ sang phía Nhà thờ lớn. Bỗng nhiên có tiếng súng, tiếng lựu pháo nổ và từng tràng súng máy vang lên; tôi vội nằm xuống đất, tìm chỗ trũ ẩn đằng sau một cột bê tông, tiếng ầm vang đến chói tai. Một cuộc đảo chính trong phút cuối cùng chăng? hay một cuộc tấn công vào Dinh? liệu chúng tôi có phải chết? Quả thực tôi rất sợ.

Nhưng không hề có một tấm kính nào bị vỡ, chúng tôi rời chỗ trú ẩn của mình, Minh "lớn"  vẫn còn đứng nguyên tại chỗ cũ, to lớn như một tượng đài bên cạnh ông Thủ tướng nhỏ thó của mình. Trước mắt tôi là một cảnh tượng không thể tin được: ba chiếc xe tăng với những lá cờ to quá khổ của MTGP đang lăn bánh tới cổng sắt hướng về khu vườn của  Dinh, súng bắn loạn xạ, trút đạn lên không trung: Những phát súng thể hiện niềm hân hoan , dàn giao hưởng của chiến thắng, phút giây của niềm vinh quang! Chiếc xe tăng đầu tiên đã húc đổ cánh cổng, lăn bánh thẳng trên bãi cỏ nhằm chính hướng Dinh lao tới, hai chiếc xe  tăng còn lại vòng sang bên trái và bên phải, rồi cả ba xe tăng cùng dừng lại trước mặt tiền của Dinh; khoảng 20, 30 xe tăng khác tiến vào theo.

Tôi chạy ra ban - công, chụp ảnh; thật là một cảnh ngoạn mục. Và rồi viên Chỉ huy của chiếc xe tăng dẫn đầu, tay trái cầm súng, tay phải cầm cờ xông lên cầu thang, xuýt xô ngã cả tôi, hai chiến sĩ khác của MTGP đứng gác phía  bên trái và bên phải bên cạnh cầu thang, không ai đếm xỉa đến Minh "lớn"  và những người khác lúc này đang đứng hơi chếch về một phía trước phòng chờ của Tổng thống.

Đứng trước tôi là viên Chỉ huy xe tăng, nói rất to với tôi một câu gì đó mà tôi không hiểu. Đính gọi với sang tôi: "Mở cửa ban - công ra, mở ra". Tôi tiến lại mở cánh cửa bằng kính ra, anh ta chạy lướt qua tôi, kéo cờ lên, vẫy đi vẫy lại lá cờ; phía dưới xe tăng tiếp tục tiến vào, tất cả đều bắn chỉ thiên, một số phóng viên cũng từ phía bên ngoài đang chạy nhanh trên bãi cỏ.

Chỗ kia là nhóm ba mươi binh sĩ cuối cùng của chế độ cũ đã đầu hàng, có lẽ họ là những binh sĩ cuối cùng của quân đội Thiệu còn chưa kịp trút bỏ quân phục trên người và chưa bị đè bẹp trong những giờ cuối cùng này. Họ giơ cao tay xin hàng và sắp thành 3 hàng trên bãi cỏ.

Tôi chạy trở vào Dinh, thật may vừa đúng lúc: là người châu Âu duy nhất trong Dinh, là phóng viên duy nhất có mặt tôi đã được chứng kiến cảnh tượng Minh "lớn", Tổng thống của Cộng hòa Việt Nam đã bị ông Phạm Xuân Thệ, Chỉ huy một đơn vị quân đội thuộc "Đoàn Đông Sơn" của Quân Giải phóng bắt như thế nào. Tay cầm khẩu súng lục đã lên đạn, một khẩu K55 của Nga, bản thân ông ta cũng có vẻ hồi hộp, ông Thệ đã nói rất to với Tổng thống: "Ông Minh, chúng tôi yêu cầu ông đi ngay với chúng tôi đến Đài phát thanh và ra lệnh cho quân đội đầu hàng vô điều kiện, để máu khỏi phải tiếp tục đổ".

Nhưng Minh chần chừ không muốn đi, ông ta đề nghị ghi âm phát biểu của mình ngay tại đây, trong Dinh; người ta thảo luận, các lý lẽ được trao đi đổi lại; ngày càng có nhiều chiến sĩ Chính phủ Cách mạng Lâm thời (CPCMLT) xông vào sảnh. Lúc bấy giờ người ta quay ra đi tìm một chiếc máy ghi âm, nhưng uổng công. Cũng như trong toàn thành phố này, ở đây (Dinh Độc Lập) các viên chức và nhân viên kỹ thuật không chỉ rời chỗ làm việc của mình, mà họ còn lấy đi tất cả những gì có thể mang đi được: không còn sót một máy ghi âm nào trong Dinh.

Sự lộn xộn thực sự diễn ra khi viên Tư lệnh của Bộ chỉ huy tiếp nhận đầu hàng của CPCMLT, Chính ủy Bùi Văn Tùng (Đại tá Bùi Văn Tùng - nguyên Chính ủy Lữ đoàn xe tăng 203, Quân đoàn 2, chú thích của ND) tham gia vào kịch bản. Nhóm người giữa lúc đó đã đông lên gấp bội được dẫn vào phòng khánh tiết của Dinh ở lầu một, nơi chúng tôi đang đứng chờ. Trong khi đó một số phóng viên từ bên ngoài cũng đã kéo vào cùng với các chiến sĩ của CPCMLT, Minh, Mẫu và Chính ủy Tùng.

Sau mấy phút Minh, Mẫu và viên Chính ủy rời phòng trên, theo sau là tất cả những ai giữa lúc đó đã có mặt tại đây. Chúng tôi đi xuống cầu thang, ra bãi cỏ, đến ngang chỗ đài phun nước thì Minh và Mẫu trèo lên một chiếc xe Jeep, có hai chiến sĩ của CPCMLT đi hộ tống, Chính ủy Tùng và một chiến sĩ nữa trèo lên chiếc xe Jeep thứ hai. Tôi đứng ngay cạnh đó, vừa bám chặt lấy ông ta, vừa năn nỉ bằng tiếng Pháp xin được đi theo và ông ta gật đầu. Đính và tôi nhẩy lên phía sau của xe Jeep; xe lăn bánh, chỉ có hai xe Jeep này của chúng tôi chạy giữa một thành phố đang sôi sùng sục, nhưng dường như mọi sự lo sợ cũng bỗng nhiên biến mất; xe chạy qua sứ quán Mỹ đã bị cướp bóc trống rỗng tới một ngôi nhà phụ của Đài phát thanh nằm trên đường Nguyễn Bình Khiêm.

Chúng tôi lên lầu một của tòa nhà, vào một phòng Studio nhỏ, các nhân viên kỹ thuật giật bức chân dung Thiệu khỏi tường, vứt qua cửa sổ xuống sân.

Một khoảnh khắc trôi qua, chúng tôi ngồi đây và không biết làm gì. Mẫu phe phẩy một quyển sách mỏng làm quạt, Minh và Tùng ngồi trên hai ghế đệm, tôi ngồi giữa hai người, trên một chiếc bàn nhỏ. Trong khi đó Tùng đang dự thảo bài phát biểu đầu hàng của Minh trên một tờ giấy mầu xanh.

Vũ Văn Mẫu tỏ ra hài lòng, nét mặt ông ta hân hoan như đây chính là chiến công của cá nhân ông ta vậy. Là người đồng sáng lập và Người phát ngôn của Lực lượng thứ Ba cách đây một tuần ông ta còn giải thích với tôi về sự cần thiết của Nhóm Trung lập của ông ta đối với mọi tương lai chính trị ở Miền Nam Việt Nam. Lúc này mà ông ta còn nói tới cơ may của Lực lượng thứ Ba, sau khi ông ta đã đầu hàng, cả sau khi mà tình hình đã thay đổi lớn đến như vậy! Nhà chính khách chuyên nghiệp này thậm chí còn không chút ngượng ngập khi ông ta tuyên bố với nét mặt rạng rỡ rằng: "Không còn Lực lượng thứ Nhất nữa, cho nên cũng không cần tới Lực lượng thứ Ba nữa. Sự hòa giải dân tộc đã diễn ra nhanh hơn là chúng tôi dự đoán. Bây giờ  tất cả chúng tôi cùng nhau phụng sự nhân dân, không phân biệt ai". "Không phân biệt cả chính kiến à"?, tôi hỏi. "Có, có chính kiến khác nhau, nhưng chúng chỉ khác nhau ở con đường mà chúng tôi muốn đi đến mục tiêu chung".

Chính ủy Tùng có vẻ khó nhọc trong công việc viết lách: Khuôn mặt nghiêm trang, không cử động khi ông ta cắm cúi viết viết, xóa xóa. Có thể như thế chăng? Những con người này đã chiến đấu từ 30 năm nay cho cùng một sự nghiệp, chiến đấu giành hết thắng lợi này đến thắng lợi khác một cách độc nhất vô nhị vào đến tận hang ổ cuối cùng (của chế độ Sài Gòn) là Dinh Độc Lập theo đúng ý nghĩa của từ ngữ này. Và họ chưa kịp chuẩn bị sẵn những lời để có thể diễn đạt thành văn trong lúc này.

Trong lúc đó người ta đã trở nên thân mật với nhau, không khí căng thẳng ban đầu đã dịu đi. Viên chỉ huy Phạm Xuân Thệ, người đã bắt Minh tại Dinh, tuy vẫn còn cầm súng lục trên tay, song có lẽ chỉ còn do thói quen. Nét mặt anh ta bây giờ cũng tỏ ra tươi tỉnh và thỉnh thoảng lại quay sang nói với Minh: "Anh Minh, anh đừng sợ; chúng tôi chỉ chiến đấu vì dân tộc chúng ta, chúng tôi chỉ chiến đấu chống lại kẻ thù của chúng ta, anh hãy nói trên đài phát thanh để máu khỏi tiếp tục đổ. Bây giờ chúng tôi đã có mặt tại đây, và không ai làm gì hại anh, cũng sẽ không có ai làm gì hại anh cả".

Minh im lặng. Những người đàn ông trong quân phục mầu xanh mũ tai bèo đứng nhìn ông ta một cách tò mò, họ tạo thành một vòng tròn, trong khi phía ngoài cầu thang người ta vẫn còn bắn sung mừng chiến thắng; những người chiến thắng không kìm được sự xúc động cao độ của mình và trước sự hưng phấn say sưa của niềm vui chiến thắng họ tung tăng như những em nhỏ.

Cuối cùng thì Minh cũng lên tiếng, con người năm 1963 đã lật đổ Diệm và nay nhờ đầu hàng kịp thời đã cứu Sài Gòn khỏi bị tàn phá, đã hỏi người canh giữ mình: "Anh (hay em) tôi thế nào, bao giời tôi có thể gặp Anh (hay chú) ấy?" (Trong tiếng Đức từ “Bruder” không phân biệt được là anh hay em - ND).

Định mệnh Việt Nam: Anh (em) của Tổng tống là một vị tướng trong quân đội Miền Bắc Việt Nam, từ 20 năm nay hai anh em đã chiến đấu chống lại nhau trong hai quân đội thù địch nhau của nhân dân họ.

Chỉ huy Thệ im lặng. Mọi người bỗng dưng im lặng và sự yên lặng tức thời đã làm cho những câu nói tiếng Anh của Đính bạn tôi trở nên như một lời bình luận quá to của một phóng viên trong chương trình thời sự: "Kẻ thất bại muốn hòa giải".

Một số chiến sĩ bắt chuyện với tôi bằng tiếng Nga, họ nhìn thấy tấm phù hiệu đeo trên ngực tôi đề "Báo chí Đức" và tất nhiên chỉ nguyên việc tôi được phép có mặt tại đây cũng làm cho họ nghĩ rằng tôi phải từ CHDC Đức tới. Họ muốn nói chuyện với tôi về Marx - bạn tôi Hà Huy Đính nói cho họ rõ tôi là ai, tự nhiên họ trở nên không cởi mở như trước nữa, có vẻ hoài nghi hơn, không hẳn thân thiện, nhưng dè dặt hơn.

Và rồi cũng đã đến lúc: Không ai trong số người có mặt biết xử dụng máy ghi âm. Chính ủy Tùng bằng một cử chỉ không thể hiểu lầm được đã ra hiệu cho tôi biết tôi cần phải làm gì: ông Minh đọc thử bài phát biểu vào băng ghi âm của tôi. Quá trình ghi âm lặp đi lặp lại 3 lần: lần thứ nhất ông Minh nói vấp, và đáng lẽ mở đầu phải đọc là: "Tôi, Dương Văn Minh, Tổng thống Chính quyền Sài Gòn...", thì ông ta lại muốn nói là: "Tôi, Tướng Dương Văn Minh, ra lệnh cho các lực lượng vũ trang hãy hạ vũ khí..." Trao đi đổi lại , cuối cùng đã đi đến một giải pháp thỏa hiệp, không mấy hài lòng đối với ông Minh: "Tôi, Tướng Dương Văn Minh, Tổng thống Chính quyền Sài Gòn...". Nhưng do chữ viết tay của Chính ủy Tùng khó đọc đối với ông Minh, nên ông Minh đọc sai nhiều chỗ, mỗi lần như vậy lại phải đọc lại từ đầu.

Cuối cùng thì việc ghi âm cũng xong xuôi, ông Minh đã kết thúc bài phát biểu bằng 4 chữ "...Miền Nam Việt Nam!" đọc rất đúng trọng âm.

Cả bài phát biểu của ông Mẫu và Chính ủy Tùng cũng đều do tôi ghi âm, sau đó tất cả mọi người cùng đến một ngôi nhà phụ nhỏ, vào phòng bá âm: tôi ngồi trước micro và cho chạy băng ghi âm với ba bài phát biểu, ông Minh ngồi phía bên trái tôi, Chính ủy Tùng, ông Mẫu và Chỉ huy Phan Xuân Thệ đứng phía sau. Qua cửa kính người ta ra hiệu cho chúng tôi: làm lại một lần nữa, nói sát vào micro hơn, cho nhỏ âm thanh đi một chút. Xong, viên Chính ủy cảm ơn, nói gì đó mà tôi không hiểu. Hà Huy Đính dịch lại. Thì ra, để thưởng công tôi được phép lái chiếc xe Jeep đưa Chính ủy Tùng trở lại Dinh Tổng thống. Chúng tôi đi ra đường, tôi ngồi vào tay lái, Chính ủy Tùng ngồi bên cạnh.

Nhưng tôi không gặp may, tôi không nổ được máy, không biết nổ máy một xe Jeep như thế nào? Người lái xe của Chính ủy vốn dã không thích thú gì để tôi làm thay chức năng của anh ta, dứt khoát từ chối chỉ dẫn cho tôi cách nổ máy. Trong khi đó viên Chính ủy Tùng cũng hết kiên nhẫn chờ thêm. Chúng tôi trèo lên một xe khác, tôi lại là hành khách.

Đường trở về chúng tôi đi qua các phố xá của Sài Gòn, lúc này đã là khoảng 14 giờ chiều, khắp nơi đầy các đơn vị Quân Giải phóng chốt giữ các ngã ba, ngã tư. Đường phố đông nghịt người, xe chúng tôi đi không có hộ tống: Sài Gòn, từ giờ này phút này trở thành Thành phố Hồ Chí Minh, đã nằm chắc trong tay CPCMLT mà không có bất cứ sự kháng cự đáng kể nào. Tôi chỉ nhìn thấy một binh sĩ miền Nam VN duy nhất chết tại góc phố; một lái xe xích lô đặt anh ta lên bệ để chân phía trước xe của mình và chở đi, như rác rưởi cần được dọn sạch.

Đến Dinh tôi phải xuống xe. Hai ngày sau đó ông Minh cùng với Nội các của ông ta đã tiến hành bàn giao công việc tại Dinh, sau đó ông ta được thả tự do, được về nhà, về với vườn phong lan của ông ta.

Liệu những Người chiến thắng có muốn hòa giải không, ngay lập tức và không có trả thù ? Liệu những Người chiến thắng có thể thực hiện được điều đó không, ngay cả khi họ đó muốn ?

Những ngày đầu tiên sau giải phóng chưa nói được gì nhiều về điều đó. Tuy các đường phố vẫn đông người, người ta nói cười mừng vui, tuy các anh "Bộ đội", những người lính từ trên rừng về được chào đón khắp nơi như những Người giải phóng, chỉ sau mấy giờ họ đã có thể đi lại tự do như những người du lịch trên các phố mà không cần mang vũ khí - nhưng liệu hình ảnh này của sự hòa hợp có đánh lừa người ta không ?...

Vâng cuộc sống đã trở lại bình thường gần như không cần có sự quá độ, không có dấu hiệu của sự hận thù, ngay cả một số ít người Mỹ còn ở lại cũng được đối xử tử tế. Tất cả mọi người đều nói tới hòa giải. Trên các đường phố điều đó đã diễn ra một cách phô trương đến mức sự hoài nghi của tôi tăng lên. Trong số những thanh niên kia, những người lúc này đang ôm hôn các anh Bộ đội, xin chụp ảnh chung với họ, có những người chỉ mấy tuần trước đây trong các giờ thiết quân luật tay còn lăm lăm súng M16 của Mỹ đi cướp bóc ban đêm trên Quảng trường Lam Sơn, một người còn gạ bán cho tôi một vé máy bay đi Mỹ để lấy đô la”...

Trần Ngọc Quyên (trích dịch)

nguyên cán bộ ngoại giao đã nghỉ hưu

Email: quyen.nga44@gmail.com

Nhân kỷ niệm 30/4: Đề tài chiến tranh VN với những cây bút Tây Đức

Nhân kỷ niệm 30/4: Đề tài chiến tranh VN với những cây bút Tây Đức

Vừa qua Chủ blog tôi nhận được bài viết khai thác một chủ đề vừa gắn với sinh hoạt của báo chí và xuất bản ở nước ngoài phản ánh tình hình Việt Nam vừa gắn với những sự kiện liên quan đến cuộc chiến tranh Việt nam và sự kiện 30/4/1975 một cách hết sức hấp dẫn và sinh động. Đây cũng là một thế rất  mạnh của báo chí cũng như những cuốn sách được xuất bản ở phương Tây nói chung và riêng với nền báo chí Tây Đức trước đây (nay là CHLB Đức) khi xây dựng và đăng tải những vấn đề về đất nước và Việt Nam.

Dưới đây xin post toàn bộ bài lược thuật rất có giá trị của nhà ngoại giao Trần Ngọc Quyên về một cuốn sách được xuất bản ở CHLB Đức hơn 30 năm trước. Như lời giới thiệu của Trần Ngọc Quyên: "Năm 1979 tác giả Anita Eicholz đã cho ra mắt cuốn sách với nhan đề "Đề tài chiến tranh Việt Nam trên tạp chí Tấm Gương". Đây là một công trình nghiên cứu công phu, dày tới 262 trang đi sâu phân tích toàn diện số lượng, chủ đề và nội dung các bài viết về đề tài chiến tranh Việt Nam đăng trên tạp chí này từ 1954 đến 1975".

Chỉ đọc sơ qua những dòng trên đã thấy một khối lượng đồ sộ các bài viết về cuộc chiến tranh Việt Nam chỉ ở một Tạp chí Đức thì càng thấy sức hút lớn lao của đề tài chiến tranh Việt Nam trước đây đối với giới báo chí ngoại quốc. 

Vệ Nhi 

------

TẠP CHÍ "TẤM GƯƠNG" (CHLB ĐỨC)

VỚI CUỘC CHIẾN TRANH VIỆT NAM

Tác giả: Trần Ngọc Quyên (tổng thuật)

Cuộc chiến tranh xâm lược của đế quốc Mỹ chống nhân dân Việt Nam đã để lại những đấu ấn sâu đậm trong dư luận báo chí thế giới. Tạp chí "Tấm gương" (Der Spiegel) của Cộng hòa liên bang Đức là một ví dụ điển hình về điều đó.

"Tấm gương" là tạp chí chính luận có uy tín nhất ở Đức như tạp chí "Times" hay "Newsweek" ở Mỹ, "Tấm gương" là tạp chí xuất bản hàng tuần liên tục từ năm 1947 đến nay, với số lượng bản và số trang ngày càng tăng (hiện nay trung bình mỗi số trên một triệu bản, và độ dày khoảng 200 trang). Tạp chí "Tấm gương" có số lượng độc giả rất lớn ở cả trong và ngoài nước, đội ngũ độc giả cũng có những nét đặc biệt: ngay từ 1971 số lượng độc giả trung bình đã là trên 4,6 triệu người lón (chiếm khoảng 12% tổng số người lớn ở Tây Đức lúc đó). "Tấm gương" là tạp chí được những người nắm quyền quyết định về chính trị và kinh tế ở Đức sử dụng nhiều nhất (38,4%), đội ngũ độc giả có trình độ học vấn cao (41,5% số độc giả có trình độ từ tốt nghiệp phổ thông trung học trở lên; 18% số độ giả xếp vào tầng lớp có học vấn cao nhất ở Đức (được coi là tầng lớp Elite) - trong khi tầng lớp này chỉ chiếm 6% dân số; 55% số luật sư và 42% số bác sĩ thường xuyên đọc tạp chí này...). Điều đó nói lên tạp chí "Tấm gương" có ảnh hưởng rất sâu rộng trong công chúng Đức và những bài viết của nó về đề tài chiến tranh Việt Nam đã từng thu hút hàng triệu độc giả Đức.

Năm 1979 tác giả Anita Eicholz đã cho ra mắt cuốn sách với nhan đề "Đề tài chiến tranh Việt Nam trên tạp chí Tấm Gương". Đây là một công trình nghiên cứu công phu, dày tới 262 trang đi sâu phân tích toàn diện số lượng, chủ đề và nội dung các bài viết về đề tài chiến tranh Việt Nam đăng trên tạp chí này từ 1954 đến 1975. Trên cơ sở phân tích sâu sắc các khía cạnh, tác giả đã rút ra nhiều nhận xét, kết luận đáng chú ý về đề tài chiến tranh Việt Nam trên một tạp chí chính luận có uy tín nhất ở Đức, từ đó cũng có thể rút ra những nhận xét khái quát về dư luận báo chí ở Đức nói chung đối với cuộc chiến tranh xâm lược của Mỹ chống nhân dân Việt Nam.

Cuốn sách gồm 9 chương với các nội dung như mối quan hệ Đức - Mỹ và cuộc chiến tranh Việt Nam; bối cảnh lịch sử và vai trò của Mỹ ở Đông Dương; những nguyên nhân sâu xa của cuộc chiến tranh; phân tích các bài theo số lượng, nội dung từng chủ đề... (đây là phần chính của cuốn sách) và những kết quả, nhận xét rút ra qua phân tích.

Phần Phụ lục của cuốn sách gồm các mục sau:

- Danh mục toàn bộ các bài viết về Việt Nam đăng trên tạp chí "Tấm gương" từ năm 1954 đến 1975.

- Biên niên sử cuộc chiến tranh Việt Nam từ khi Pháp thất bại ở Điện Biên Phủ (7/5/1954) đến khi thống nhất đất nước thành lập nước Cộng hòa xã hội chủ nghĩa Việt Nam (2/7/1976).

Theo tác giả cuốn sách, từ năm 1954 đến 1975 tổng cộng có 546 bài về đề tài chiến tranh Việt Nam được đăng trên tạp chí "Tấm gương". Bài đầu tiên đăng trên trên số 19/1954 với nhan đề "cuộc phiêu lưu của phương Tây với số phận Đông Dương: từ một cuộc phiến loạn thuộc địa trở thành cuộc xung đột thế giới". Bài sau cùng đăng trên số 53/1975 với đầu đề: "Bất khả chiến thắng trong tất cả các trận chiến / Việt Nam không diễn ra ở Hollywood (trong loạt bài nhân dịp kỷ niệm 200 năm hợp chủng quốc Hoa Kỳ - Bài số IX: "Quân đội Mỹ sau cuộc chiến tranh bị thất bại ở Việt Nam").

Cũng theo tác giả, trong 21 năm đó đã có tới 15 số đề tài chiến tranh Việt Nam được in trên trang bìa của tạp chí " Tấm gương" thành chủ đề chính của các số đó, thậm chí có một số năm chủ đề Việt Nam được in trên trang bìa tới hai lần như các năm 1966, 1968, 1973 và 1975. Trong một thế giới đầy biến động và có quá nhiều sự kiện, thì hiếm có chủ đề nào lại xuất hiện nhiều lần như vậy trên trang bìa của tạp chí này như đề tài chiến tranh Việt nam. Một số dòng "tít" đang chú ý trên các trang bìa là "Cơn bão đỏ ở Việt Nam" (số 7/1968 nói về cuộc tổng tấn công tết Mậu Thân); "Sự sụp đổ ở Đông Dương" (số 15/1975) và "Không còn tin cậy vào Mỹ được nữa/Đông Dương đỏ" (số 19/1975) nói về thất bại của Mỹ và thắng lợi hoàn toàn của nhân dân ta trong cuộc kháng chiến chống Mỹ cứu nước.

Có thể nói các bài đăng trên tạp chí "Tấm gương" đã phản ánh khá đầy đủ tất cả các mốc lịch sử và các sự kiện quan trọng trong của cuộc chiến tranh Việt Nam từ sau khi ký hiệp định Geneve năm 1954 về Đông Dương, đến khi giải phóng hoàn toàn miền nam 1975. Những năm diễn ra nhiều sự kiện đặc biệt đã có tới trên dưới 40 bài mỗi năm, thậm chí có năm tới trên 60 bài được đăng trên tạp chí "tấm gương" (trung bình mỗi số có trên một bài). Cụ thể số lượng hàng năm như sau: 1954 - 1963 tổng cộng 21 bài; 1964: 21 bài, 1965: 44 bài, 1966: 46 bài, 1967: 64 bài, 1968: 63 bài, 1969: 43 bài , 1970: 48 bài, 1971: 62 bài, 1972: 49 bài, 1973: 39 bài, 1974: 8 bài và 1975: 38 bài.

Số liệu thống kê trên cho thấy từ khi đế quốc Mỹ mở rộng chiến tranh xâm lược ở miên Nam và tiến hành chiến tranh phá hoại miền Bắc nước ta, số lượng bài đã tăng vọt, trung bình mỗi năm gấp 2 đến 3 lần tổng số bài của cả thời kỳ 1954 - 1963.

Tổng số độ dài của 546 bài là 2.924 cột, tương đương với 975 trang tạp chí (mỗi trang có 3 cột), tức là khoảng 3 quyển sách tương đối dầy khổ lớn (21 x 28 cm). Điều đó nói lên khối lượng thông tin và tư liệu về chiến tranh Việt Nam đã được phản ảnh trên tạp chí "Tấm gương" phong phú như thế nào. Độ dài phổ biến của các bài là 3 cột (tức là 1 trang tạp chí) còn bài nhiều kỳ phần lớn có độ dài 24 - 25 cột (khoảng 8 trang). Những năm có nhiều bài dài là 1968 Tổng tấn công tết Mậu Thân): chiếm 14,3 tổng số bài; 1971 (công bố tài liệu mật của Lầu năm góc): 14,3 tổng số bài và 1975 (giải phóng hoàn toàn miền nam): 12,2 tổng số bài.

Song có lẽ điều đáng chú ý hơn cả là sự thay đổi trong cách nhìn nhận của những cây bút chính và tạp chí "Tấm gương" nói chung đối với cuộc chiến tranh Việt Nam thể hiện qua nội dung các bài viết.

Năm 1967 không những là năm có số bài viết về chiến tranh Việt Nam đạt con số kỷ lục (64 bài) mà còn là năm đánh dấu một bước ngoặt về nội dung của các bài viết trên "Tấm gương".

Có thể nói cho đến năm 1963 chưa có bài nào trên tạp chí này tỏ ra hoài nghi về chính sách của Mỹ ở miền Nam Việt Nam. Kể cả sau khi Mỹ gây ra sự kiện Vịnh Bắc Bộ, tiến hành chiến tranh bằng không quân ở miên Bắc nước ta, mở rộng chiến tranh xâm lược ở miên Nam, nhưng đến năm 1966 về cơ bản tạp chí "Tấm gương" vẫn chưa tỏ thái độ rõ ràng đối với hành động leo thang chiến tranh của Mỹ chống lại nhân dân Việt Nam. Các bài phóng sự chiến tranh chủ yếu chỉ dừng lại ở việc mô tả kỹ thuật vũ khí, chưa công khai lên án chiến tranh của Mỹ. Chỉ có một lần duy nhất Chủ bút của tạp chí này là Augstein khi đề cập tới tội ác chiến tranh của Mỹ ở Việt Nam đã dùng khái niệm "đạo lý của sự dã man" để ám chỉ Mỹ.

Từ năm 1967 các bài viết trên tạp chí "Tấm gương" đã chuyển sang thái độ phê phán công khai đối với cuộc chiến tranh của Mỹ ở Việt Nam, điều đó được bắt đầu bằng loạt bài của Harrison E. Salisbury đăng liền trong bốn số đầu năm 1967 nói về chiến tranh phá hoại của Mỹ ở miền Bắc nước ta. Từ đó trở đi nội dung của các bài viết đã thể hiện rõ thái độ phê phán ngày càng mạnh mẽ hơn cuộc chiến tranh của đế quốc Mỹ, đặc biệt là tội ác chiến tranh của chúng như các bài viết về vụ thảm sát Mỹ Lai và về phiên tòa xét xử tên trung úy Calley, kẻ trực tiếp chỉ huy gây ra vụ thảm sát đó. Các bài viết ngày càng đi sâu phân tích và lên án tính chất dã man, tàn bạo của cuộc chiến tranh hủy diệt của đế quốc Mỹ ở Việt Nam.

Từ năm 1971 nội dung các bài không chỉ dừng lại ở việc tố cáo và lên án tội ác chiến tranh của đế quốc Mỹ mà còn chuyển sang phê phán xã hội Mỹ nói chung. Tác giả cuốn sách nhận xét năm 1971 đánh dấu sự mở đầu cho thái độ phê phán chưa từng thấy của tạp chí "Tấm gương" đối với chế độ chính trị - xã hội của Mỹ, kết tội các tổng thống Mỹ đã từng dính líu đến cuộc chiến tranh Việt Nam, đặc biệt là chĩa mũi nhọn vài Nixon...

Từ năm 1972 tạp chí "Tấm gương" có phóng viên thường trú ở miền Nam Việt Nam, nên có nhiều bài viết từ miền Nam thực sự mang tính chất phóng sự chiến tranh. Ngoài các bài viết về các sự kiện thời sự, phản ánh kịp thời tình hình chiến sự, còn có nhiều bài viết nhìn lại quá trình chiến tranh của Mỹ với cách nhìn nhận và đánh giá hoàn toàn khác trước, ví dụ đánh giá lại sự kiện Vịnh Bắc Bộ hay chính sách leo thang chiến tranh của Mỹ ở Việt Nam. Đây cũng là một sự chuyển biến quan trọng nhận thức và thái độ của tạp chí "Tấm gương" đối với cuộc chiến tranh Việt Nam. Nội dung các bài viết ngày càng khách quan hơn. Có lượng thông tin phong phó hơn.

Đặc biệt phóng viên Borries Gallasch của tạp chí "Tấm gương" là một trong số ít phóng viên nước ngoài có mặt tại Dinh Độc Lập từ sáng ngày 30/4/1975 và được chứng kiến từ đầu đến cuối sự kiện lịch sử Dương Văn Minh đầu hàng vô điều kiện Quân Giải phóng và đến đài phát thanh ra lệnh cho quân đội ngụy Sài Gòn hạ vũ khí đầu hàng, qua đó ông là nhà báo nước ngoài duy nhất đã trở thành nhân chứng của giờ phút lịch sử kết thúc cuộc chiến tranh xâm lược của đế quốc Mỹ và sự sụp đổ hoàn toàn của chính quyền Sài Gòn. Sau đó cũng trong năm 1975 Gallasch đã cùng một số phóng viên nước ngoài khác có mặt tại Sài Gòn trong ngày 30/4/1975 ghi lại những điều mắt thấy tai nghe, những ấn tượng sinh động và cảm nhận sâu sắc  của mình trong cuốn sách đầy giá trị lịch sử với đầu đề "Thành phố Hồ Chí Minh - Giờ số không - Phóng sự của các nhân chứng về kết cục của một cuộc chiến tranh kéo dài 30 năm" mô tả lại các sự kiện và không khí ở thành phố Hồ Chí Minh trong ngày 30/4/1975 cũng như 10 ngày trước và sau đó.

Tóm lại, có thể nói, kể từ khi xuất bản số đầu tiên đến nay, chưa có sự kiện quốc tế nào thu hút được sự quan tâm lâu dài và mạnh mẽ của tạp chí "Tấm gương" như cuộc chiến tranh Việt Nam. Với 546 bài và 15 lần trở thành chủ đề chính của từng số trong vòng 21 năm, với tổng độ dài khoảng gần 1000 trang, các bài viết về đề tài chiến tranh  Việt Nam trên tạp chí “Tấm gương” quả thực đã lập một kỷ lục hiếm có đối với một tạp chí chính luận có tín nhiệm nhất ở Đức và thuộc loại tạp chí lớn trên thế giới.

Nhưng điều quan hơn nữa là chính cuộc chiến tranh Việt Nam đã dần dần làm thay đổi không những cách nhìn nhận của từng người cầm bút mà nó còn làm thay đổi thái độ, quan điểm của cả tạp chí này đối với cuộc chiến tranh: từ chỗ bênh vực Mỹ, tạp chí "Tấm gương" đã chuyển sang phê phán và lên án ngày càng mạnh mẽ cuộc chiến tranh xâm lược của Mỹ chống nhân dân Việt Nam. Trong hàng chục năm trời "Tấm gương" từng là nguồn thông tin quan trọng cho hàng chục triệu độc giả Đức và ít nhiều góp phần hình thành dư luận trong công chúng  Đức phản đối cuộc chiến tranh xâm lược của đế quốc Mỹ chống nhân dân Việt Nam .

Trần Ngọc Quyên *

* Trần Ngọc Quyên

Số nhà 28 Ngách 28 / Ngõ 463 Phố Đội Cấn – P. Vĩnh Phúc

Q. Ba Đình – Hà Nội

Tel/Fax: 04/37.629 123; Mobil: 091-23 24 374

Email: quyen.nga44@gmai.com