Sự đàng hoàng trong phê bình văn học

Cần sự đàng hoàng trong phê bình văn học

Trong giới phê bình văn học có những người, những cây bút mỗi khi xuất hiện những dòng chữ trên công luận thì ký tên tuổi đàng hoàng. Chưa nói tới nội dung hoặc mức độ chất lượng của những bài viết, những công trình kia thế nào, chỉ riêng “cái dấu ấn đóng rõ vào bài viết” kiểu như vậy nó đã cho người đọc thấy tác giả bài viết có trách nhiệm và sự đàng hoàng sòng phẳng khi "lập ngôn" trước thiên hạ...  

Nói như vậy bởi không ít những bài viết về loại này xuất hiện ít năm nay ở ta có kiểu “gần như vô danh”. Thực ra thì ở những bài viết như thế có ký một cái bút danh nào đó đấy. Nhưng những bút danh kia đố ai biết đó là ai, và có thật là người ta giữ nó trong các bài viết tiếp tục sau này hay là một kiểu cố ý giấu đi tên thật người thật nào đó (?). Có những câu chuyện lan truyền là người ta nghĩ ra một cái tên nào đó ở một số tòa báo mỗi khi cần ký cho một bài viết nào đó (đại loại như Trực Ngôn, Công Minh, Thanh Tâm...), hoặc trong một nhóm nào đó bàn soạn với nhau theo kiểu đánh đấm phong trào, nhằm phục vụ cho một ý đồ của ai đó gợi ý. Lại có khi do yêu cầu của một cơ chế, tổ chức nào đó thấy không tiện công khai trước công luận thỉ rỉ tai ai đó quen viết lách, cho ra một vài bài như kiểu viết thuê, lính Pak như giới văn nghệ báo chí đùa nhau... Tóm lại là một cách mượn mặt giấu tên, phê người ta nhưng không có chính danh đàng hoàng, không công khai tên tuổi…

Chuyện cái danh dù quan trọng (để đánh giá sự đàng hoàng, trung thực) thì một vấn đề hết sức cơ bản khác nữa là “cái cách phê bình, phê phán”. Hình như có người phê bình một tác phẩm nhưng không đọc/hoặc có đọc nhưng không đọc kỹ nên khi nói đến một vấn đề gì đó trong tác phẩm là lòi ra kiểu “nói lấy được”, thường là có định kiến rồi chụp mũ cho tác giả. Ví dụ khi nói là người ta “xuyên tạc chủ nghĩa xã hội”, hoặc là “đầy những luận điểm sai trái về chủ nghĩa xã hội” thì chết nỗi chẳng đưa ra được chứng cứ là xuyên tạc CNXH như thế nào, xuyên tạc CNXH ở điểm nào, hoặc những luận điểm sai trái về CNXH là luận điểm nào, tại sao lại thế, v.v… Tức là nói để mà nói, nói cho sướng mồm sướng miệng mà thôi.  

Trong bối cảnh có thứ phê bình văn học thiếu tính chuyên nghiệp và không được đàng hoàng đó (cả phê bình văn hóa - nghệ thuật nói chung cũng có tình trạng như vậy), một người bạn tôi – anh Vũ Đức Tâm - có gửi cho bài viết sau đây nhân sự xuất hiện cuốn tiểu thuyết “Trại súc vật” của George Orwell mà ở bản dịch NXB Hội Nhà văn mới xuất bản mang tên “Chuyện ở nông trại”, xin giới thiệu cùng bà con và bạn bè cùng tham khảo.

Vệ Nhi

------

 Tít ban đầu:

« TRẠI SÚC VẬT »,  CÓ VẤN ĐỀ VÀ « GÂY BỨC XÚC TO LỚN » ?

Tít tác giả sửa lại:

Trống đánh xuôi kèn thổi ngược

TÁC GIẢ: Vũ Đức Tâm

Trại súc vật (Animal Farm) hay còn được dịch là Chuyện ở nông trại, một kiệt tác văn học thế giới của nhà văn Anh George Orwell đã được in lần đầu năm 1945 ở Anh và được dịch ra 70 thứ tiếng. Đây là cuốn tiểu thuyết đứng ở vị trí 31 trong “Danh sách Tiểu thuyết hay nhất thế kỷ 20 (100 Books of the Century) do Nhà sách Fnac và báo Le Monde (Pháp) bầu chọn. Cách đây đã lâu mình đã đọc nguyên bản tiểu thuyết này (tỏ vẻ ta biết ngoại ngữ !). Mình thích nó và cứ vừa đọc vừa tủm tỉm cười, đôi lúc vỗ đùi đen đét. Thậm chí mình đã có lúc định dịch nó ra tiếng Việt. Cách đây khoảng hai ba tháng,  Nhà xuất bản Hội Nhà văn và Công ty Văn hóa và Truyền thông Nhã Nam đã cho ấn hành bản tiếng Việt của tác phẩm này dưới tiêu đề « Chuyện ở nông trại ». Thế là gần bảy mươi năm kể từ khi ra đời, tiểu thuyết này mới ra mắt ở nước ta. Cũng là quá muộn. nhưng muộn còn hơn không bao giờ. Cùng với rất nhiều độc giả Việt Nam, mình mừng lắm và hi vọng Nhà xuất bản Hội Nhà văn và Công ty Nhã Nam tiếp tục cho độc giả được thưởng thức những tinh hoa văn chương của nhân loại mà vì một lí do nào đó vẫn chưa được giới thiệu ở Việt Nam.

Hỡi ôi, niềm vui ngắn chẳng tầy gang, mình đã loáng thoáng nghe thấy người ta đồn đại «hình như tiểu thuyết này có vấn đề». Mình chẳng tin, nghĩ rằng đó chỉ là một chiêu lăng xê của người phát hành. Nhưng rồi, đến khi một anh bạn nhà báo gửi cho đường link đến bài «Những cuốn sách gây bức xúc của Nhã Nam » do Trúc Vân viết trên báo mạng PetroTimes ngày 25/4/2013 (http://petrotimes.vn/news/vn/van-hoa-giai-tri-the-thao/nhung-cuon-sach-gay-buc-xuc-cua-nha-nam.html) thì mình mới tin là cuốn sách « có vấn đề ».

Trong bài báo, Trúc Vân đề cập đến ba cuốn sách do Nhã Nam xuất bản (« Những thứ họ mang », « Phê như con tê tê » và « Chuyện ở nông trại »). Trong phần « Chuyện ở nông trại », tác giả đưa ra những nhận định thiếu cơ sở khoa học, kiểu nói lấy được, không có bất cứ dẫn chứng nào để thuyết phục người đọc, như : « …tác phẩm chứa rất nhiều luận điểm sai trái về chủ nghĩa xã hội và nó bị cấm lưu hành ở những quốc gia theo tư tưởng này » và «…với một đất nước như Việt Nam, việc ấn hành « Trại súc vật » đã gây nên bức xúc to lớn trong dư luận ».  Mình hoang mang quá ! Cuốn sách này cổ súy cho tự do, dân chủ, bình đẳng và hạnh phúc cho muôn loài, phê phán sự độc đoán, chuyên quyền, chủ nghĩa cá nhân, sự tha hóa của quyền lực, thói hư tật xấu như xa hoa, lãng phí, ăn chơi, hưởng lạc, vì tư lợi bất chấp luật pháp… Mà những điều này cũng phù hợp với chủ trương đường lối của Đảng ta cơ mà. Xin Trúc Vân hãy làm ơn chỉ rõ, chương nào, đoạn nào, câu nào, từ nào, ở trang nào của cuốn sách « chứa rất nhiều những luận điểm sai trái về chủ nghĩa xã hội » và « những luận điểm sai trái » đó cụ thể là gì để cho công chúng tỏ tường và, nếu tâm phục khẩu phục, còn kịp thời điều chỉnh lập trường tư tưởng của bản thân cho phù hợp.

Trái với khẳng định của tác giả « nó bị cấm lưu hành ở những quốc gia theo tư tưởng này », tác giả An Khê trong bài « Tiểu thuyết kinh điển-Chuyện ở nông trại của George Orwell đã có mặt » đăng trên Báo Gia đình Việt Nam ngày 3/3/2013, đã viết : « Ngay tại Trung Quốc, Chuyện ở nông trại cũng đã được xuất bản từ rất sớm. Tới nay đã có khoảng gần 20 bản tiếng Trung (do các dịch giả khác nhau được xuất bản ở Trung Quốc, Hồng Kông, Đài Loan). Bản mới nhất, do NXB Văn Học Nhân Dân xuất bản năm 2012. » ( http://giadinhvn.vn/vn/Tintuc/TinVan...da-co-mat.aspx ). Chả nhẽ Trung Quốc không còn « theo tư tưởng này » nữa ư???

Còn về « bức xúc to lớn », không hiểu Trúc Vân dựa vào cơ sở nào để khẳng định như vậy. Mình đã hỏi nhiều người quen, cả già, trẻ, nam, nữ và đều có trình độ ít ra cũng tốt nghiệp đại học thì đa số không biết « Trại súc vật » là gì, thì làm sao mà « bức xúc » được, lại còn « to lớn » nữa chứ ! Bây giờ người ta đua nhau làm ăn kinh tế, mải lo cơm, áo, gạo, tiền, thử hỏi mấy ai quan tâm đến văn chương, chữ nghĩa ? Đến những « cây đa, cây đề » của nền văn học nước nhà như cụ Ngô Tất Tố, cụ Nguyễn Du… ối người vẫn còn nhầm lẫn, thậm chí không biết là ai thì làm sao người ta biết đến một ông nhà văn, dù nổi tiếng, ở cái xứ Ăng Lê xa xôi kia ! Xem ra « vấn đề » cũng như sự « bức xúc » không nằm trong cuốn « Trại súc vật » mà lơ lửng ở đâu đó trong giới hữu trách của văn nghệ nước nhà ? Mình cũng không cho rằng NXB Hội Nhà văn và Công ty Nhã Nam « thiếu chuyên nghiệp, không đủ trình độ chuyên môn » trong việc xuất bản « Chuyện ở nông trại » như tác giả viết.

Tuy vậy, mình vẫn cho rằng đó chỉ là ý kiến riêng của PetroTimes, thậm chí của riêng Trúc Vân mà thôi, chứ không phải là ý kiến chính thức của giới hữu trách. Bởi vì trước đó, mình được biết Báo QĐND Online, tờ báo lớn và có uy tín của ta, trong bài viết Cuốn tiểu thuyết kinh điển của George Orwell đến tay độc giả Việt ... ngày 2/3/2013 của Thu Thủy, đã giới thiệu sách bằng những lời có cánh, đã đánh giá : «…cuốn sách nhanh chóng tìm được sự đồng cảm của đông đảo bạn đọc khắp nơi và mang lại cho Orwell thành công cả về tiền bạc lẫn danh tiếng » và kết luận : « Nội dung câu chuyện mà Orwell xây dựng trong “Chuyện ở nông trại” đã khiến người đọc không thể rời mắt khỏi trang sách khi đã cầm lên. Có thể nói rằng, Orwell đã kể nên một câu chuyện ngụ ngôn có màu sắc khôi hài mà ngay cả trẻ thơ cũng đọc được ».

Xưa nay, các báo chính thống đều nhất trí về mọi vấn đề, đồng loạt đưa tin giống nhau để áp đảo, chiếm lĩnh trận địa dư luận vì thường xuyên được Ban Tuyên giáo Trung ương quan tâm định hướng, nhắc nhở sát sao. Tuy nhiên, mình thấy rất lạ là trong chuyện này giữa những tờ báo anh em lại có hiện tượng « Trống đánh xuôi, kèn thổi ngược » như thế cơ chứ?

Mình mong cái tin đồn « Trại súc vật », cuốn tiểu thuyết « có vấn đề » và « bị thu hồi » đúng là tin đồn thật. Điều mình mong hơn là đến lúc nào đó, những độc giả có quyền công dân, được học hành tử tế, biết phân biệt phải, trái, không bị thiểu năng trí tuệ… không còn bị/được người khác chọn hộ, thẩm định hộ rồi mới được phép đọc một tác phẩm này hay tác phẩm kia ! Mong ước này có quá đáng không nhỉ ?

30/4/2013

V.Đ.T.

Quanh "Chuyện ở nông trại" & một nỗi sợ vô hình

Quanh "Chuyện ở nông trại" & một nỗi sợ vô hình

Cuốn "Chuyện ở nông trại" của George Orwell mới đây được NXB Hội Nhà văn ấn hành với bản dịch của An Lý gây xôn xao trong cả giới viết văn và những người đọc sách. 

Tại sao một việc bình thường (dịch in một cuốn sách hay của văn học thế giới là một việc quá đỗi bình thường) mà lại gây một hiệu ứng xã hội như vậy? 

Đó là bởi xung quanh cuốn sách này, chung quanh câu chuyện quản lý của ngành tư tưởng văn hóa ở ta cho "lọt lướt" cuốn sách này, lại vào thời điểm hiện nay (mà không phải mấy chục năm trước, bởi vì sách được viết và phổ biến trên thế giới đã gần 68 năm nay!?) khiến người ta tức khắc liên hệ và cả suy diễn đủ lối đủ kiểu... Thậm chí trên mạng internet có tin sách ra rồi, lại bị thu hồi. Hoặc là không công khai tuyên bố bị thu hồi nhưng lặng lẽ thu hồi ở các nơi phát hành, nghĩa là "ngầm" thu hồi? Bản thân mình chưa thể kiểm chứng được thông tin này.

Xung quanh có chuyện gì ở cuốn sách này? Như thể ở đây, từ nội dung sách suy ra cùng với đời sống văn học, cách quản lý văn hóa phẩm tới thái độ cư xử và sống ở trên đời này hình như tồn tại và lan tỏa một kiểu sống yếu bóng vía, hiện hữu một nỗi sợ vô hình, sợ bóng sợ gió không đáng có nếu như thể chất và tâm hồn con người ta kiện khang và lành mạnh. Đáng tiếc là chúng ta và xã hội chúng ta đang sống không đạt được trạng thái mạnh khỏe như thế, không giữ được một tâm thế đại loại như vậy. Thật là buồn đau phải đứng trước những điều có thật như vậy.  

Vài hôm trước bạn tôi, anh Vũ Đức Tâm, có viết trên trang Facebook của anh một số hồi ức và suy nghĩ về việc dịch cuốn sách này. Tại đây chất chứa những chi tiết đầy suy tư và nhận xét hóm hỉnh xung quanh một cách sống và hiểu về văn chương nghệ thuật như mình thoáng điểm qua ở mấy dòng trên đây... Mình thấy bài của bạn rất hay và thú vị - về cả chất văn chương và thế sự hợp thời hợp cảnh - nên đưa về blog đây chúng ta cùng chia sẻ.

Trước khi đọc bài của Vũ Đức Tâm xin mời bà con ghé chút THAM KHẢO dưới đây về cuốn sách do chủ blog tôi biên soạn lại từ những nguồn trên mạng internet.

Vệ Nhi g-th

THAM KHẢO:

Chuyện ở nông trại (cách dịch sát và “hay” hơn là Trại súc vật) vì tên tiếng Anh trong nguyên bản là “Animal Farm”. Đây là cuốn tiểu thuyết trào phúng được coi là nhắm vào Liên Xô thời Stalin của nhà văn Anh George Orwell (1903-1950).

Tác phẩm xuất bản ở Anh ngày 17 tháng 8 năm 1945 và một năm sau được in ở Mỹ.

Thời kỳ này vừa sau chiến tranh thế giới thứ hai nên số bản in bị hạn chế do thiếu giấy. Tuy vậy cho đến khi Orwell mất vào (1/1950) cũng đã có 25.500 cuốn Animal Farm in ở Anh và 590.000 cuốn được in ở Mỹ. Điều này chứng tỏ sự thành công to lớn của tác phẩm.

Tên nguyên gốc của truyện là Animal Farm: A Fairy Story (Trại súc vật: Một truyện cổ tích), nhưng A Fairy Story đã bị các nhà xuất bản Hoa Kỳ bỏ đi trong lần xuất bản năm 1946. Trong số tất cả những bản dịch khi Orwell còn sống, chỉ bản tiếng Telugu là giữ tên nguyên bản. Các biến thể khác của tên truyện gồm: Một chuyện châm biếm và Một chuyện châm biếm đương đại. 

Một chi tiết thú vị khác là có lần Orwell đề nghị nếu dịch sang tiếng Pháp thì nên là “Union des républiques socialistes animales” (Liên bang các nước cộng hòa xã hội chủ nghĩa súc vật” và như vậy sẽ viết tắt là URSA, có nghĩa "gấu" trong tiếng Latinh, gần giống cái tên Liên bang Xô viết theo tiếng Pháp (URSS).

Sau hơn 50 năm từ lần xuất bản đầu tiên, tác phẩm đã được dịch ra hơn 70 thứ tiếng trên thế giới và thuờng xuyên được tái bản. Tạp chí Time đã chọn cuốn sách này là một trong 100 tiểu thuyết hay nhất bằng tiếng Anh (1923 tới 2005), đứng ở vị trí 31 trong Danh sách Tiểu thuyết hay nhất thế kỷ 20. Nó cũng giành Giải Hugo (1996) và cũng có mặt trong Những cuốn sách hay của thế giới phương Tây.

Trong tác phẩm, George Orwell đã dùng hình tượng những con gia súc trong trang trại để thể hiện những tiên đoán của ông về một nhà nước xã hội chủ nghĩa. Tác phẩm được hoàn thành năm 1945, vào thời điểm đó phương Tây không có thông tin đầy đủ về những nhà nước này, như Liên Xô, và hệ tư tưởng xã hội chủ nghĩa đang ở thời kỳ thịnh vượng nhất chưa bộc lộ ra bên ngoài những yếu kém của mình. Tuy vậy Orwell vẫn bằng liên tưởng nghệ thuật của mình mà tiên liệu ra được.

-----------

“Trại súc vật” và nỗi sợ bóng sợ gió

Tác giả: Vũ Đức Tâm

Catherine là nhân viên của Văn phòng khu vực Ủy ban quốc tế Chữ thập đỏ (CICR) đóng tại Bangkok, thi thoảng sang Văn phòng CICR ở Việt Nam công tác. Lần đầu, nàng sang VN, mình cùng một chàng ở Hội Chữ thập đỏ được cử tháp tùng nàng đi thăm Vịnh Hạ Long. Sau khi vòng vèo qua Hòn Trống Mái, Hang luồn, Hang Đầu gỗ… tàu dừng tại Đảo Ti Tốp. Trời xanh. Mây trắng. Nắng vàng mịn màng. Còn biển thì xanh biếc trong vắt. Hai thằng đang mê mải ngắm trời đất thì ngỡ ngàng thấy nàng xuất hiện trong áo tắm hai mảnh đẹp kinh hồn. Nàng bảo mình thi bơi nhé. Bọn mình vừa nói OK thì nàng đã nhào xuống, hai thằng liền bơi theo hai bên. Sau ít phút « Nàng tiên cá » đã vượt lên và vun vút lao đi. Hai thằng bơi phọt phẹt, sợ chết đuối nên dừng lại kiếm một nhân viên cứu trợ nhờ để mắt dùm cô bạn Tây ở xa tít mù tắp.

Sau một hai lần sang công tác, Nàng tiên cá đã trở nên thân thiết với mình, nhất là vì cả hai đều chung sở thích đọc sách. Ngoài những lúc làm việc, bọn mình nói đủ thứ chuyện, chia sẻ cảm tưởng về những cuốn sách hay đã đọc. Hồi ấy, sách ở VN còn thiếu lắm nên mỗi lần sang nàng đều tặng mình một cuốn, cũng có khi nàng nhờ những người khác mang hộ. Trong số những cuốn sách ấy, mình rất thích cuốn Animal Farm của George Orwell, nhà văn Anh, mà có người dịch là « Trại súc vật », có người dịch là « Chuyện ở nông trại ».

Chuyện kể rằng ở trong trang trại của ông Jones có con lợn đầu đàn, thấy mình sắp đến lúc về cõi, tập hợp súc vật trong trại để răn dạy và kêu gọi khởi nghĩa loại bỏ Người để giành lại tự do, bình đẳng và tương lai tươi sáng cho súc vật. Sau đó ba ngày lợn đầu đàn chết, những con lợn, được coi là thông minh nhất trong trang trại, đã đúc kết lời dạy của lợn đầu đàn thành một hệ tư tưởng hoàn chỉnh gọi là Chủ nghĩa súc vật. Bị ông Jones bỏ đói, lũ súc vật không chịu đựng nữa, chúng phá nhà kho, tràn vào ăn thỏa thuê, rồi đuổi ông bà Jones cùng những người làm khỏi trang trại. Cuộc khởi nghĩa thành công, các nguyên lí của Chủ nghĩa súc vật được đúc kết thành Bảy điều răn : hai chân là kẻ thù (ám chỉ Người) ; bốn chân hay có cánh là bạn ; không được mặc quần áo ; không được ngủ trên giường ; không uống bia rượu ; không giết lẫn nhau ; mọi loài đều bình đẳng.

Mọi việc ở nông trại đều chạy răm rắp, súc vật phấn khởi lao động, được ăn no hơn. Nhưng rồi bầy lợn cậy thế là lãnh đạo dần dần thâu tóm lợi ích cho nhóm mình, sống xa hoa, vi phạm cả Bảy điều răn. Ngay trong nhóm lợn lãnh đạo cũng chia bè phái tranh giành ảnh hưởng giữa một bên là Napoleon, to lớn, dữ tợn, không có tài ăn nói lắm nhưng quyết đoán và một bên là Snowball, sôi nổi, nói năng lưu loát và nhiều sáng kiến hơn nhưng tỏ ra kém sâu sắc. Napoleon đã dùng mọi thủ đoạn đuổi được Snowball, độc chiếm quyền lãnh đạo và trừng trị tàn bạo những súc vật đã từng theo phe Snowball.

Từ đó, tệ sùng bái cá nhân hoành hành : « Napoleon lúc nào cũng đúng ! » Bài thơ « Đồng chí Napoleon » được sáng tác để ca ngợi công lao và được viết lên tường nhà kho bên dưới bức chân dung nhìn nghiêng của lãnh tụ. Cuộc sống súc vật khổ cực, cơ hàn, nhưng so với thời trước vẫn hơn vì trước là nô lệ bây giờ là tự do, phẩm giá cao hơn hẳn… Trừ lợn và chó, súc vật trong trại chẳng con nào khấm khá lên. Tầng lớp đặc quyền, đặc lợi đua nhau hưởng thụ, uống rượu bia xả láng. Chúng còn liên kết với kẻ thù là Người để trục lợi. Chúng tập đi hai chân và sửa điều răn thứ nhất và hai thành « Bốn chân tốt, hai chân tốt hơn ! » để rồi cuối cùng chỉ còn một điều răn duy nhất : « Mọi loài đều bình đẳng, nhưng một số loài bình đẳng hơn các loài khác ».

(Còn tiếp)

"TRẠI SÚC VẬT" VÀ NỖI SỢ BÓNG SỢ GIÓ (tiếp theo)

Mình đọc truyện và khoái chí lắm. Mình bảo với Nàng tiên cá sẽ dịch ra tiếng Việt. Nàng bảo bao giờ in tặng nàng một cuốn làm kỉ niệm. Mình bảo nhất định rồi. Mình trình bày ý tưởng ấy với một vài vị, để độc giả Việt Nam được đọc một kiệt tác văn học thế giới đã được dịch ra 70 thứ tiếng và cũng là cuốn tiểu thuyết đứng ở vị trí 31 trong “Danh sách Tiểu thuyết hay nhất thế kỷ 20 (100 Books of the Century) do Nhà sách Fnac và báo Le Monde (Pháp) bầu chọn. Các vị ngần ngại bảo chưa được đâu, nhạy cảm đấy, dễ suy diễn lung tung mệt lắm. Mình vẫn biết ở ta có tự do sáng tác, tự do dịch thuật…nhưng là tự do kiểu ta, nghĩa là sáng tác xong, dịch xong muốn in lại phải có giấy phép của các nhà xuất bản. Các nhà xuất bản có các biên tập viên rất thạo việc cắt gọt các tác phẩm cho thật tròn trịa, phù hợp với chủ trương đường lối. Mà ai đó còn nói rằng trong mỗi nhà văn VN đều có một cái kéo kiểm duyệt. Nhà văn tự cắt câu này, đoạn nọ, chữ này, chữ kia trong tác phẩm của mình trước khi được/bị nhà xuất bản cắt tiếp. Việc dịch các tác phẩm nước ngoài ra tiếng Việt cũng vậy. Không phải cứ thấy bên ngoài khen là dịch được. Một lần mình cũng ti toe viết một truyện ngắn. Mình đưa cho một vài tờ báo. Họ bảo được lắm, nhưng phải cắt chỗ này, sửa chỗ kia cho bớt « đụng chạm » mới đăng được. Mà những chỗ cắt, sửa mình lại rất tâm đắc. Thế là mang truyện về bỏ ngăn kéo. Biết ta đang ở thời kì « quá độ», nên mình cất sách chờ thời. Vài tháng sau đó, Nàng tiên cá sốt ruột hỏi dịch xong chưa. Mình đành ậm ừ kêu bận quá, bận quá, chả nhẽ lại nói huỵch toẹt ra rằng đó là sách « nhạy cảm » ở nước mình.

Thế rồi, mấy chục năm trôi qua, mình cũng đã mất liên lạc với Nàng tiên cá, cuốn sách ấy tưởng lãng quên thì đùng cái, nghe tin mới được dịch và in ở ta. Mình tức tốc đến phố Đinh Lễ và thấy quả đúng vậy. « Chuyện ở nông trại » được Nhà xuất bản Hội Nhà văn và Công ty Văn hóa và Truyền thông Nhã Nam liên kết xuất bản. Mình vốn không khoái cái Hội Nhà văn lắm với ông Chủ tịch kiên cường bám trụ mấy khóa liền mặc dù có những ì xèo này nọ về tư cách. Nhiều xì căng đan trong Hội mà gần đây nhất là vụ GSTS Viện sĩ nhà thơ Hoàng Quang Thuận được Hội xưng tụng hết lời và tác phẩm của ông còn được đề cử đi dự giải Nobel Văn học té ra chỉ là kẻ đạo văn đã làm giảm uy tín c ủa Hội. Ai đó còn bảo : « Ghét nhau chung chiếu không nằm/Chung chăn không đắp, chung nồi không ăn/Chỉ trừ cái Hội nhà văn/Ghét nhau như chó vẫn lăn xả vào. » Thế nhưng, với việc Hội cho xuất bản cuốn sách này thì mình bỗng thấy những xì căng đan kia như tan biến và sẵn sàng cho Hội điểm tối ưu 10/10. Nhiệt liệt hoan nghênh Hội Nhà văn và Công ty Văn hóa & Truyền thông Nhã Nam ! Mong Hội và Công ty tiếp tục tạo điều kiện cho độc giả VN được thưởng thức những tinh hoa văn hóa của nhân loại mà vì một lí do nào đó vẫn chưa được in ở VN.

(Còn tiếp)

"TRẠI SÚC VẬT" VÀ NỖI SỢ BÓNG SỢ GIÓ (Tiếp theo và hết)

Kiệt tác Animal Farm xuất bản năm 1945 ở Anh mà mãi đến hôm nay (2013) mới ra mắt ở nước ta. Thế đã là quá muộn. nhưng muộn còn hơn không bao giờ. Tại sao lại như thế nhỉ ? Sợ gì nhỉ ? Nỗi sợ cụ thể thì có giới hạn và chủ động tránh được. Tỉ dụ như sợ rắn thì tránh đi vào bụi rậm, hang hốc, sợ thú dữ thì tránh vào rừng rú… Nhưng nỗi sợ mơ hồ, sợ bóng sợ gió thì vô hạn. Tỉ như ta sợ ma, nhưng lại không biết hình thù con ma ra sao. Cứ đi đêm, đi một mình, nhất là nơi đồng không mông quạnh thì sợ lắm. Tiếng gió thổi, cành cây kẽo kẹt, một con đom đóm bay cũng làm ta run rẩy, đứng tim. Nỗi sợ này mơ hồ nhưng lại lớn lắm, thâm căn cố đế, như mọc rễ trong mỗi chúng ta, khiến chúng ta cứ tin là sống để bụng, chết mang theo. Chả thế mà bức tranh Tiếng thét (The Scream) của danh họa Na Uy Edward Munch 

được coi như một biểu tượng của nghệ thuật đương đại, khắc họa xuất sắc sự lo lắng, nỗi sợ hãi luôn hiện hữu trong cuộc sống. "The Scream" miêu tả một người bịt tai, miệng mở rộng như thét lên kinh hãi, bất lực trước cảnh thiên nhiên rợn màu máu. Mình chợt nhận ra chả có văn bản nào cấm dịch, in quyển này, quyển nọ, mà chỉ có nỗi sợ là thường trực. Giá như chúng ta cùng can đảm bước qua nỗi sợ ! Giá như ngày ấy mình cứ dịch và đưa một nhà xuất bản nào đó có ông thủ trưởng như ông Phạm Trung Đỉnh thì độc giả Việt đã có cơ may thưởng thức kiệt tác này sớm hơn mấy chục năm rồi ! Mà thôi, giá như chả giải quyết được gì. Người Pháp chả bảo «Với những cái nếu, ta có thể bỏ cả Paris vào một cái chai » cơ mà. 

Điều quan trọng là thực sự đã có bản tiếng Việt của Animal Farm do Nhà xuất bản của Hội Nhà văn, đại diện chính thống cho quan điểm văn chương nước nhà cùng với Công ty Nhã Nam, cũng rất có uy tín cho dịch và in. Mình đã đọc qua bản dịch thấy văn vẻ cũng nuột nà. Không dám có nhận xét sâu hơn, tỉ mỉ hơn mà mình chỉ có vài ý kiến nhỏ nhỏ thế này. Giá là mình, mình sẽ dịch cái tít là Trại súc vật. (*) Mình sẽ để nguyên tên các nhân vật bằng ngôn ngữ gốc, chứ không phiên âm hoặc dịch nghĩa. Hoặc nếu dịch nghĩa thì để trong ngoặc và lần đầu thôi. Trong bản dịch của An Lý, điểm không thống nhất là có những tên để nguyên gốc (Jones, Mollie, Muriel, Benjamin…), có những tên dịch nghĩa (Tuyết Cầu, Đấu Sĩ, Cỏ Ba Lá…), còn tên nhân vật chính thì lại phiên âm thành Nã Phá Luân, tức là không trực tiếp từ ngôn ngữ gốc mà lại thông qua âm Hán Việt. Kiểu như Kha Luân Bố cho Columbus, Mã Khắc Tư cho Mars, Mạnh Đức Tư Cưu cho Montesquieu, Lư Thoa cho Rousseau… nghe nó cổ cổ và là lạ thế nào ấy, mà lại xa với âm gốc nữa chứ. Sao không để nguyên là Napoleon hoặc có phiên âm thì trực tiếp thành Na-pô-lê-ông chẳng hạn ? Cuối cùng là cách dịch cái câu « đinh » của cuốn truyện : « ALL ANIMALS ARE EQUAL, BUT SOME ANIMALS ARE MORE EQUAL THAN OTHERS ». An Lý dịch là: “Mọi con vật đều bình đẳng, nhưng một số con vật bình đẳng hơn những con khác”. Còn mình thích dịch là : “Mọi loài đều bình đẳng, nhưng một số loài lại bình đẳng hơn những loài khác”. George Owell hẳn muốn ám chỉ rằng Người cũng là một loài vật, nhưng là loài vật có tư duy, mà chữ loài ở đây có thể chỉ chung cho người và vật.

Catherine, Nàng tiên cá hiện ở đâu? Mình vẫn nhớ lời hứa năm xưa. Nay chỉ thực hiện được một nửa. Mình gửi cho bạn một cuốn “Chuyện ở nông trại” do An Lý dịch. Bạn hãy thông cảm cho mình và vào mạng mà nhận nó nhé. Bye, Bye.

VĐT
4/4/2013

Tiếng thét (The Scream) của danh họa Na Uy Edward Munch

 (*) Tại Việt Nam Nhà xuất bản Giấy vụn (do ông Bùi Chát, nhà thơ tự lập ra không  được nhà nước cấp phép vì luật pháp VN không có NXB tư nhân) đã cho dịch và in cuốn sách này với tên sách là "Trại súc vật" (vào năm 2010). --->>> Chú thích của Vệ Nhi