Liệu sẽ có đối thoại?

Liệu sẽ có đối thoại?

Người đứng đầu Ban tuyên giáo trung ương - tức là thủ lĩnh một khối công việc lớn rộng và có thế lực nhất - công tác chính trị tư tưởng, văn hóa - ông vừa có một lời ngỏ về một cuộc đối thoại mà Đảng Cộng sản Việt Nam sẵn sàng cùng trao đổi với những người, những ý kiến bất đồng trong xã hội. Tôi hiểu đối thoại ở đây nghĩa là có thể cùng ngồi bàn thương lượng với nhau. Hoặc có thể đăng đàn diễn thuyết, hoặc viết bài trình bày lập trường và lập luận tranh cãi với nhau một cách công khai trên dư luận, công luận..

Tôi nghĩ rằng chỉ một sự ngỏ lời thế, thế giới mạng cũng như dư luận rộng rãi khắp nơi trong nước và ngoài nước đã rộ lên không biết bao nhiêu là ý kiến, bình luận - đó là những ý kiến nhất trí với nhau (cần thiết đối thoại); nhưng cũng có không ít ý kiến khác phản bác lại, cho rằng không có chuyện đối thoại đâu... Và họ suy luận chủ quan rằng, những người nắm quyền nói thế chẳng qua là một cách khéo cho xì hơi, cho xả xu-páp (cho đỡ căng hoặc đổ vỡ) chứ không thể có những cuộc đối thoại thực chất của phía chính quyền với các ý kiến khác hau trong lúc này...

Trên cơ sở một thực tế còn ngổn ngang nhiều vấn đề như vậy xung quanh câu chuyện "đối thoại", nhà nghiên cứu độc lập Nguyễn Quang Dy vừa gửi cho blog tôi một bài viết rất kịp thời. Thân mời bà con và bạn bè trong thế giới blog, thế giới mạng cùng đọc và chia sẻ.

Vệ Nhi  

------

Văn hóa đối thoại & Đồng thuận quốc gia

Nguyễn Quang Dy

  

“Dân chủ là để làm sao cho dân được mở miệng ra, đừng để dân sợ không dám mở miệng, nhưng điều đáng lo hơn nữa là khiến dân không thiết mở miệng” (Hồ Chí Minh)

Điều cụ Hồ nói năm 1945, đến nay (sau 72 năm) dường như vẫn chưa hề thay đổi. Gần đây, dư luận lại ồn ào tranh cãi về vấn đề đối thoại. Trong bài này, tôi không muốn phân tích liệu ý định đối thoại đó là thực hay ảo, mà chỉ bàn về văn hóa đối thoại và đồng thuận quốc gia. Tôi cũng không muốn so sánh ý định đối thoại mà ông Võ Văn Thưởng (trưởng ban Tuyên Giáo TW) vừa đề cập, với ý định tổ chức “Hội nghị Hòa hợp Văn học Dân tộc” mà ông Nguyễn Hữu Thỉnh (chủ tịch Hội Nhà Văn VN) đã nói đến, mà chỉ điểm lại mấy nét chính trong bức tranh phác họa về đối thoại đang là tâm điểm gây tranh cãi hiện nay. Tuy sự kiện trên gây ồn ào thế giới mạng, nhưng vì lý do gì đó báo chí chính thống hầu như không đề cập.    

Bức tranh đối thoại

Ngày 16/12/2016, tại “Hội nghị Văn học 2016” do Hội Nhà văn Viêt Nam tổ chức, ông Nguyễn Hữu Thỉnh cho biết sắp tới Hội sẽ xin ý kiến để tổ chức một “Hội nghị Hòa hợp Văn học Dân tộc” với sự tham gia của các nhà văn trong nước với các nhà văn Việt Nam đang sinh sống tại nước ngoài. Ông Thỉnh còn nói rằng cho đến nay, việc hòa hợp dân tộc trong lĩnh vực văn nghệ vẫn dè dặt và lạc hậu nhất so với các lĩnh vực khác. Tuy dư luận cho rằng tổ chức một hội nghị như vậy là chưa từng có tiền lệ trong lịch sử, nhưng chắc không phải là vô cớ mà ông Thỉnh đề xuất như vậy (khi Hội không còn kinh phí hoạt động). Tuy nhiên, cho đến nay, chưa có dấu hiệu nào cho thấy việc đó sẽ thành hiện thực. (Tuổi Trẻ, 17/12/2016). 

Ngày 18/5/2017, tại hội nghị trực tuyến sơ kết một năm triển khai thực hiện Chỉ thị 05 của Bộ Chính trị về “đẩy mạnh học tập và làm theo tư tưởng, đạo đức, phong cách Hồ Chí Minh”, ông Võ Văn Thưởng cho biết “Ban Tuyên giáo đang chờ Ban Bí thư thông qua văn bản hướng dẫn tổ chức trao đổi và đối thoại với những cá nhân có ý kiến và quan điểm khác với đường lối, chủ trương, quan điểm của Đảng và pháp luật của Nhà nước”. Theo ông Thưởng, đây là vấn đề rất quan trọng. “Chúng ta không sợ đối thoại, không sợ tranh luận, bởi vì sự phát triển của mỗi lý luận và học thuyết cách mạng nào rồi cũng phải dựa trên sự cọ xát và tranh luận. Và cũng chính sự tranh luận đó tạo ra cơ sở để hình thành chân lý”. ông Thưởng cũng cho rằng cần có quy định rõ ràng để từng cấp, từng ngành, từng cơ sở, từng đơn vị xác định rõ trách nhiệm của mình và phương pháp trong trao đổi, đối thoại. (Pháp Luật, 18/5/2017). 

Tuy chưa biết ý định đối thoại đó thực hư thế nào, là dấu hiệu đổi mới hay chỉ là bánh vẽ, nhưng phản ứng của dư luận, nhất là của giới trí thức phản biện, rất sôi nổi và trái chiều, thậm chí tranh cãi như mổ bò. Trong khi một số người tỏ ra nghi ngờ, cho rằng cơ hội chưa đến và nên chờ thêm, thì nhiều người khác lại tỏ ra quá sốt sắng, “vội vã, sốt ruột, cuống quýt” để “chớp thời cơ” như sợ mất lượt (Phạm Chí Dũng, 24/5/2017). Đó là một bức tranh phản cảm so với bài học Đồng Tâm. Khi những người nông dân đồng tâm nhất trí, đấu tranh quyết liệt, thì họ buộc chính quyền phải đối thoại, trong khi giới trí thức hô hào đối thoại, thì chỉ nhận được sự im lặng. Có lẽ họ cần đối thoại với nhau trước khi đối thoại với chính quyền. Vậy cái gì mở cửa đối thoại (như “vừng ơi mở cửa ra!”) để người dân “được mở miệng ra” như cụ Hồ đã nói, và quan trọng hơn là cái gì làm cho đối thoại thực chất và kết quả? Có lẽ giới trí thức cần học hỏi kinh nghiệm những người nông dân qua “đối thoại Đồng Tâm” (22/4/2017).    

Đối thoại hay độc thoại

Về nguyên lý truyền thông (communication), thông tin phát ra chỉ có ý nghĩa và hiệu quả khi nó được phản hồi trở lại (feedback), hình thành tương tác hai chiều. Hay nói cách khác, có người nói thì phải có người nghe. Nếu chỉ nói mà không có phản hồi là độc thoại (một chiều), không có giá trị truyền thông. Đối thoại (hai chiều) là một cách truyền thông hiệu quả, và độc thoại là ngược lại nguyên lý truyền thông. Theo Aristotle (384-322 BC), truyền thông muốn có hiệu quả thường dựa trên nguyên lý “Ethos – Logos – Pathos”, theo đó người nói và người nghe phải tương tác và giao hòa (rapport), để quá trình phản hồi hay phản biện có ý nghĩa. Trong đối thoại, nhất là trong tranh luận (debate), “tư duy phản biện” (critical thinking) là cần thiết để thuyết phục lẫn nhau, trên cơ sở hai bên phải ôn hòa và lắng nghe lẫn nhau.  

Vì nhiều lý do, người ta cho rằng đa số người Việt Nam yếu kém về năng lực truyền thông, do thiếu văn hóa đối thoại và tư duy phản biện như các dân tộc khác, vì xã hội Việt Nam vốn khép kín, do chịu nhiều ảnh hưởng của đạo Khổng (trước đây) và chủ nghĩa Mao (sau này). Từ nhỏ, chúng ta được dạy bảo trong nhà trường và gia đình về đạo lý ứng xử là phải “ngoan”, vâng lời cha mẹ và không được cãi cấp trên. Nói cách khác, xã hội Việt Nam chỉ đào tạo ra “con người công cụ” chỉ biết nói theo và làm theo người khác, chứ không phải “con người tự do” biết đối thoại và phản biện. Năng lực truyền thông yếu kém (về đối thoại và phản biện) còn bị thể chế chính trị làm cho vô hiệu hóa và thui chột. Hầu như chúng ta không có thói quen tranh luận và thiếu văn hóa đối thoại. Trong bối cảnh người Việt Nam nay cần tranh luận để đổi mới, thì những tổ chức dân sự có vai trò phản biện xã hội hầu như trống vắng. Viện IDS (Institute of Development Studies) vừa mới thành lập đã bị giải thể (9/2009).   

Tại sao phải đối thoại 

Hiện nay, nhu cầu đối thoại và phản biện xã hội nhằm đóng góp cho đổi mới “vòng hai” đang trở nên cần thiết hơn bao giờ hết. Nhưng đáng tiếc là lúc này văn hóa đối thoại và tư duy phản biện trong giới lãnh đạo cũng như trong dân lại bị thui chột và tụt hậu như trình độ phát triển kinh tế. Nói cách khác, khi yêu cầu đổi mới cao, thì năng lực đáp ứng lại thấp. Năng suất lao động thấp vì chất lượng nhân lực không cao. Năng lực chém gió không thể thay thế năng lực tư duy và hành động. Lãnh đạo và người dân hầu như chưa sẵn sàng, giống như khi con tàu Titanic bị nạn sắp chìm thì rất nhiều người không biết bơi, và không biết đối phó thế nào. Chưa biết mục đích đối thoại là nhằm tìm kiếm đồng thuận quốc gia để cứu con tàu, hay chỉ nhằm PR để tìm kiếm một cái xuồng cứu hộ nào đó, khi đối thoại Việt-Mỹ về nhân quyền đang diễn ra, trước khi thủ tướng Nguyễn Xuân Phúc đi thăm Mỹ (29-31/5/2017). 

Như đã đề cập nhiều lần, những động lực đổi mới “vòng một” đã hết đà, không còn tác dụng. Vì vậy cấp thiết phải đổi mới “vòng hai” nhằm tháo gỡ thể chế, đặc biệt là thể chế chính trị và những rào cản của hệ thống cũ, để giải phóng năng lượng sáng tạo và động lực phát triển còn tiềm ẩn. Nói cách khác, lúc này đổi mới thể chế chính trị là cái chìa khóa (như nguyên lý Pareto) để tháo gỡ nút thắt cổ chai về thể chế đang làm ách tắc cả hệ thống. Về thể chế chính trị, yêu cầu quan trọng nhất là đổi mới hiến pháp, để từng bước dân chủ hóa, thay thế dần chế độ độc quyền độc đảng bằng tam quyền phân lập. Về thể chế kinh tế, yêu cầu cấp bách hiện nay là cắt bỏ cái đuôi “định hướng XHCN” để giải phóng kinh tế thị trường.  Đổi mới không chỉ có nghĩa “được làm cái gì”, mà còn có nghĩa “được bỏ cái gì” (ông Bùi Quang Vinh).

Vì lòng tin của dân chúng đã xuống đến mức thấp nhất, nên nhiều người nghi ngờ mục đích đối thoại lúc này cũng không phải để tìm kiếm sự đồng thuận nhằm đổi mới, mà chỉ để đối phó với Mỹ về hồ sơ nhân quyền, thậm chí những người bất đồng chính kiến vẫn sợ bị gài bẫy như trò chơi “trăm hoa đua nở” trước đây. Thái độ không lắng nghe dân, im lặng không thèm trả lời các kiến nghị tâm huyết, chứng tỏ chính quyền không thực tâm tôn trọng trí thức. Vì vậy, muốn đối thoại trước hết phải xây dựng lòng tin (confidence building), vì khủng hoảng lòng tin và nỗi lo sợ nghi ngờ trong tiềm thức (của cả hai phía) là một rào cản tâm lý.   

  

Đối thoại về cái gì 

Người ta hay nói nhà nước ta là “của dân, do dân, vì dân”. Đó là một khẩu hiệu dân túy rất hay nhưng vô nghĩa, vì chính quyền toàn làm ngược lại. Nay người ta lại nói chính quyền “không sợ đối thoại, không sợ tranh luận…”.  Đó cũng là một tuyên ngôn dân vận hay, nhưng phản ánh tâm thức bị động đối phó như “hội chứng soi gương” (mirror image) muốn phủ định tâm trạng vừa lo sợ vừa kiêu ngạo, nay bí cờ nên buộc phải tìm nước cờ khác. Nước cờ đối thoại đã được thử nghiệm tại Đồng Tâm, không phải do tự nguyện mà do tình thế bắt buộc. Tuy Đồng Tâm đã “biến điều không thể thành có thể”, nhưng hãy còn quá sớm để cho rằng “giải pháp Đồng Tâm” là không thể đảo ngược. Trong binh pháp, mọi cái đều có thể.

Có hai tình huống và kịch bản có thể xảy ra. Thứ nhất, khi xảy ra tình huống như Đồng Tâm, (hay Formosa), nếu phái ôn hòa và cải cách cầm trịch thì có thể dẫn đến đối thoại và hòa giải (như Myanmar). Thứ hai, nếu phái cực đoan và bảo thủ cầm trịch thì có thể dẫn đến đàn áp và bạo lực (như Thiên An Môn). Giữa hai thái cực đó là một khoảng xám bất định (uncertain gray area) có thể “diễn biến” trái chiều, tùy thuộc vào cán cân lực lượng.  Nhiều người Việt hay ngộ nhận và nhầm lẫn, nên dễ bị ảo tưởng vì tự huyễn hoặc. Ngộ nhận là một căn bệnh khó chữa, nhưng còn khó chữa hơn nếu ngộ nhận bị bội nhiễm bởi cực đoan, dẫn đến biến chứng rất nguy hiểm. Nếu những người cực đoan và ngộ nhận tham gia đối thoại thì rất khó đi đến đồng thuận để có kết quả, vì họ giống như những người “điếc chuyên nghiệp”. 

Muốn đối thoại phải tránh cực đoan. Những người chống cộng cực đoan cũng nguy hiểm không kém gì những người cộng sản cực đoan. Họ sẵn sàng chụp mũ cho những người không cùng quan điểm với họ là “việt cộng”, cũng như những người cộng sản cực đoan sẵn sàng chụp mũ cho những người không cùng quan điểm với họ là “phản động”.  Thực ra, chính những người cực đoan của cả hai phía mới là “phản động”, vì họ làm cản trở cơ hội hòa giải và hòa hợp dân tộc để chung tay đổi mới và phát triển theo hướng dân chủ hóa.   

Đối thoại với ai? 

Tuy có nhiều kênh đối thoại khác nhau, nhưng nên bắt đầu bằng ba diễn đàn chính. Thứ nhất là diễn đàn chuyên về cải cách thể chế (trên cơ sở Báo Cáo VN 2035) với các cựu quan chức cấp cao như ông Bùi Quang Vinh (nguyên bộ trưởng bộ KH-ĐT), bà Phạm Chi Lan (nguyên TTK VCCI, thành viên Ban NCTT), ông Vũ Ngọc Hoàng (nguyên phó ban Tuyên giáo TW), ông Nguyễn Sỹ Dũng (nguyên phó chủ nhiệm Văn phòng Quốc hội), v.v. 

Thứ hai là diễn đàn cải cách mở rộng, với “Nhóm 72” (gồm các nhân sỹ trí thức) và “Nhóm 61” (gồm các vị lão thành cách mạng), về những kiến nghị họ đã từng đề xuất (nhưng vẫn chưa được lãnh đạo hồi âm). Đại diện nhóm này có thể gồm những vị như ông Nguyễn Trung (nguyên thứ trưởng, trợ lý Thủ tướng, thành viên Ban NCTT), ông Chu Hảo (nguyên thứ trưởng bộ KH-CN), ông Lê Đăng Doanh (nguyên trợ lý bộ trưởng bộ KH-ĐT, thành viên Ban NCTT), ông Tương Lai (nguyên viện trưởng Viện Xã hội học, thành viên Ban NCTT), ông Nguyễn Quang A (nguyên Viện trưởng Viện IDS), ông Trần Đức Nguyên (nguyên thành viên Ban NCTT), ông Bùi Đức Lại (nguyên chuyên gia cao cấp Văn phòng Chính phủ), v.v. 

Thứ ba là diễn đàn xã hội dân sự, với đại diện các hội đoàn XHDS độc lập như nhà báo Phạm Chí Dũng (chủ tịch Hội Nhà báo Độc lập), nhà văn Nguyên Ngọc (chủ tịch Văn đoàn Độc lập), và các đại diện của giới bất đồng chính kiến (trong nước và ngoài nước). 

 Đối thoại như thế nào?

Thực ra Việt Nam có khá nhiều cơ chế và kênh đối thoại. Ngoài Quốc hội, còn có Mặt trận và Ban Dân Vận TW, v.v. Về nguyên tắc, các đại biểu Quốc hội là đại diện cho dân, có quyền và nghĩa vụ thay mặt dân chất vấn Chính phủ trong các phiên chất vấn/điều trần. Nếu Quốc hội, Mặt Trận, Ban Dân Vận, làm tốt chức năng đối thoại, thì chắc ông Thưởng không phải đặt ra vấn đề đối thoại, như một biện pháp nhằm giải cứu con tàu đang sắp chìm, nếu không phải là PR để đối phó tình huống nhằm tìm kiếm một cái xuồng cứu hộ nào đó.    

Điều kiện tiên quyết trong đối thoại là trước hết hai phía phải ôn hòa, thực tâm lắng nghe và tôn trọng lẫn nhau. Nếu đối thoại với thái độ cực đoan và ngạo mạn, không lắng nghe và tôn trọng lẫn nhau, thì sớm muộn cũng thất bại. Thứ hai, phải có chính danh (legitimacy), đối thoại với thái độ xây dựng và nghiêm túc. Thứ ba, phải khiêm tốn để hòa hợp và hòa giải. Những người cực đoan thường khó hòa hợp do không chịu lắng nghe, như “đối thoại giữa những người điếc”, hay giữa những người máy “có hệ điều hành hoàn toàn khác nhau”. 

Đã đến lúc chính quyền cần tổ chức đối thoại và tranh luận công khai về những vấn đề bức xúc của đất nước (như đổi mới thể chế), không phải chỉ để “hạ nhiệt” mà để đồng thuận quốc gia, với giới trí thức và các tổ chức xã hội dân sự, trên các diễn đàn được báo chí đưa tin để dân chúng theo dõi. Tuy vấn đề nào “quá nhạy cảm” thì hai bên có thể trao đổi nội bộ, nhưng hầu hết các vấn đề nóng bỏng của đất nước cần được tranh luận công khai. 

Gót chân A-sin   

Điều đáng mừng là chính quyền đã ngỏ ý đối thoại với những người khác quan điểm (sau khi “quả bom dân sự đồng Tâm” đã được tháo ngòi bằng đối thoại). Nhưng điều đáng buồn là tuy chưa biết ý định đối thoại thực hư ra sao, nhưng một số đại diện cho tiếng nói phản biện đã tranh cãi như mổ bò và “bất đồng chính kiến với nhau”. Trong khi Ls Cù Huy Hà Vũ muốn “Đối thoại trực tiếp”, thì Ls Lê Công Định lại muốn “đối thoại gián tiếp”. 

Nếu Đảng “nát như tương” và đất nước “nát như cám” (lời ông Phạm Chí Dũng) nên “không có nổi một cuộc đối thoại cho ra hồn”, thì phong trào dân chủ cũng “nát như cháo”, vì chia rẽ. Điều đó lý giải tại sao chính quyền vẫn coi thường giới trí thức và phong trào dân chủ, tại sao họ vẫn tiếp tục “đối thoại với dân trong đồn công an”. Tuy “bản lĩnh đối thoại” của chính quyền không cao, nhưng bản lĩnh đoàn kết của giới trí thức cũng thấp. Trong khi kiến nghị tâm huyết của Nhóm 72 & Nhóm 61 “không khiến Đảng mảy may động lòng”, thì tại sao họ lại “động lòng” chấp nhận đối thoại và nhân nhượng người dân Đồng Tâm?   

Theo nhà văn Phạm Thị Hoài, giáo sư Chu Hảo “lạc quan vô tận”, vì cho rằng “chưa nhất thiết giải thể sự lãnh đạo của Đảng”. Trong khi “xếp hạng” Gs Chu Hảo là “trí thức phản biện trung thành” (để phân biệt với “giới bất đồng chính kiến”) nhà văn gọi “những người hùng Việt kiều ẩn danh trên mạng” là những kẻ “thừa khí phách để chê bai giới trí thức trong nước” xu phụ quyền lực, trong khi chính họ lại “thiếu một chút can đảm để chính danh”. 

Theo ông Phạm Chí Dũng, “lãnh đạo còn đang phải dành đến 99% thời gian và tâm trí để lo đối phó triệt hạ lẫn nhau trong nội bộ, thì lấy đâu ra hơi sức để đối thoại với mấy ông trí thức”. Một số quan chức ủng hộ đối thoại có thể vì động cơ thực dụng, muốn lợi dụng việc này “làm cầu nối” để lấy lòng Mỹ và phương Tây, nhằm “thu xếp cho hậu sự”. Trong khi bà Phạm thị Hoài cho rằng “giải phẫu thẩm mĩ cho một chế độ toàn trị là giúp nó tồn tại mĩ miều hơn”, thì ông Bùi quang Vơm cho rằng những người chủ trương cải cách thật sự có thể lợi dụng trò chơi đối thoại này để “lật ngược thế cờ” của phe bảo thủ, để “biến giả thành thật”. 

Bi kịch quốc gia

Bức tranh nhiều gam màu đa dạng của xã hội dân sự Việt Nam thật quá đa nguyên. Phải chăng đây là “gót chân A-sin” của phong trào dân chủ?  Có lẽ tình trạng chia rẽ và bất đồng trong xã hội dân sự cũng phản ánh bản chất của xã hội Việt Nam (là “ba người thua một người”). Nhưng bài học phát triển của các quốc gia thành công ở Đông Á không dựa trên sự đa nguyên đó. Muốn tự cường và thoát Trung, dân tộc này phải hòa giải và đồng thuận để phục hưng quốc gia, như một dân tộc thông minh và trưởng thành. Vì vậy, không chỉ giới cai trị phải thay đổi, mà giới bị trị cũng phải thay đổi để mạnh lên, vì “dân nào thì chính phủ ấy”. 

Một đất nước yếu kém về năng lực kết nối cộng đồng thường do người ta quá coi trọng “chính sách loại trừ” (exlusive politics) và quá coi nhẹ “văn hóa dung nạp” (inclusive culture). Để dung nạp, người ta phải đối thoại và kết nối để đi đến hòa giải dân tộc và đồng thuận quốc gia. Chiến tranh Việt Nam là một cuộc nội chiến “ủy nhiệm” (proxy) bởi ngoại bang, đã chia cắt và tàn phá đất nước này một cách thảm khốc. Nhưng 42 năm sau chiến tranh, những người Việt cực đoan và cuồng tín (của cả hai phía) dường như vẫn chưa tỉnh ngộ. 

Phải chăng họ vẫn muốn tiếp tục cuộc nội chiến trong cộng đồng, với tâm thức và não trạng như “tù binh của quá khứ”? Và “bóng ma Viêt Nam” đã ám ảnh họ suốt hai thế hệ, đến tận bây giờ vẫn chưa chấm dứt. Dù thời thế đã thay đổi, nhưng dường như họ vẫn chưa từ bỏ cuộc chiến ý thức hệ vì “cờ đỏ-cờ vàng”. Thậm chí họ còn tiếp tục cuộc nội chiến mới ngay trong lòng cộng đồng của mình, dù cùng màu cờ sắc áo, dù ở Hà Nội/Sài Gòn, hay ở Little Saì Gòn. Họ chống lại và chụp mũ bất kỳ ai không giống họ, hay không nghe theo họ. Đó là nghịch lý Việt Nam, và là bi kịch quốc gia, như một “nghiệp chướng” (karma). Nếu không thể đồng thuận quốc gia bằng đối thoại, thì đất nước có thể trở thành một “Công viên Khủng Long”. 

Thay lời kết

Trong những năm qua, không gian xã hội dân sự đã được mở rộng, với 54 tổ chức XHDS trong đó có 16 hội đoàn độc lập (tính đến 6/2014). Nhưng các tổ chức này chưa thực sự lớn mạnh vì họ còn nhiều bất đồng, hay tranh cãi và chia rẽ. Trong khi đó, các doanh nghiệp vẫn chưa có công đoàn độc lập để bảo vệ quyền lợi chính đáng của người lao động. 

Hiện nay, đổi mới thể chế (vòng hai) là yêu cầu cấp bách nhất, để tháo gỡ những ách tắc của hệ thống chính trị đã lỗi thời, nhằm giải phóng năng lượng sáng tạo, và những động lực của kinh tế thị trường, để đổi mới và phát triển. Trong quá trình này, đối thoại và tranh luận nhằm tìm đồng thuận quốc gia và hội nhập quốc tế là một yêu cầu cấp thiết, để thoát khỏi nguy cơ khủng hoảng kép về kinh tế (nợ công chồng chất, ngân sách thâm hụt), về chính trị (tranh giành quyền lực quyết liệt), về môi trường (ô nhiễm nặng nề) và văn hóa xã hội (xuống cấp trầm trọng) trong khi chủ quyền quốc gia và lãnh thổ (tại Biển Đông) đang bị đe dọa.     

Trong bối cảnh đó, chuyến thăm Mỹ sắp tới của thủ tướng Nguyễn Xuân Phúc là một thách đố (gambit) đối với chính phủ Việt Nam, không chỉ về tầm nhìn và đối sách ngoại giao (đầy thách thức) mà còn gắn liền với bức tranh đối nội (đầy bất ổn). Dưới thời Donald Trump, đối thoại Việt-Mỹ về nhân quyền cũng như về thương mại (FTA song phương) hay về an ninh (Biển Đông), đòi hỏi chính phủ (cũng như dân) phải đổi mới tư duy và có bản lĩnh, để đối phó được với những tình huống mới (đầy bất định). Lúc này chơi “lá bài Mỹ”, hay chơi “lá bài Nhật” như một đòn bẩy (hedging) trong quan hệ với Mỹ, ngày càng khó.  

Chưa bao giờ Việt Nam lại đứng trước các thách thức và lựa chọn khó khăn như hiện nay, trong quan hệ với Mỹ, Trung Quốc, và Nhật. Quan hệ “rất phức tạp” giữa Washington và Bắc Kinh vào lúc này là yếu tố khiến lãnh đạo Việt Nam phải gặp Donald Trump “càng sớm càng tốt”. Theo Muray Hiebert (CSIS), “Việt Nam không nên chờ, mà hãy đến Washington ngay bây giờ để trở thành một phần trong cuộc đối thoại”.  Vấn đề là ông Phúc đối thoại thế nào với ông Trump và các quan chức Mỹ (để không mang tiếng là “Thủ tướng KLMV”).  

NQD. 26/5/2017

Hòn ngọc xanh Cô Tô

Hòn ngọc xanh Cô Tô

MỘT CHUYẾN ĐI RẤT THÚ VỊ VÀ ẤN TƯỢNG.

RẤT CÁM ƠN CỤ NGUYỄN VĂN PHÁN ĐÃ TỔ CHỨC CHO ANH CHỊ EM CHÚNG TÔI, NHỮNG CÁN BỘ NGOẠI GIAO ĐÃ VỀ HƯU MỘT CHUYẾN ĐI RẤT ĐÁNG NHỚ...

VỀ NHÀ HOÀN THÀNH BÀI VIẾT DƯỚI ĐÂY.

 
“Hòn ngọc xanh” Cô Tô

NGUYỄN VĨNH

Tạm gọi đây là những mẩu truyện, những chi tiết lọc ra được từ lời kể của người dân đảo, hoặc là những thông tin lẩn khuất đâu đó trong báo chí-truyền thông lâu nay. Ngoài ra xen chút ít nhận xét, đánh giá riêng của người viết bài này.

… Đúng vào hôm sắp rời hòn đảo xinh đẹp, mấy anh em chúng tôi báo cho Trưởng đoàn sẽ không đi một bữa tắm biển nữa mà rủ nhau thuê xe máy đi “phượt” trên hòn đảo.

Với sự hướng dẫn của dân địa phương, tốp người cùng mấy chiếc xe máy lao nhanh xuyên qua đảo trên các tuyến đường mới, chúng đều đã được đổ bê-tông nên đi lại khá dễ dàng. Rồi chúng tôi vòng quanh đảo, cốt sao nhìn được, thấy thêm được một lượt diện mạo các nơi chốn mà cả đoàn cán bộ hưu trí Bộ Ngoại giao chúng tôi 2 ngày thăm vừa qua vì lý do sao đó chưa tới được…

Tôi ngồi sau tay lái một guide tour nghiệp dư, một cậu thanh niên người địa phương, 22 tuổi. Cậu đã cưới vợ và có một đứa con chưa được 2 tuổi. Đây đúng là một công dân đích thực và rất trẻ trung của hòn đảo Cô Tô này.

Ít tuổi đời nên tôi nghĩ rằng cậu ta cũng có thể ít biết chuyện xưa. Nhưng may mắn sao là cậu ta lại rất mau mồm mau miệng, vẫn biết vận dụng trí nhớ để kể khá kỹ lưỡng cái đận gia đình nội ngoại nhà cậu ra đảo mấy chục năm xưa. Những chuyện sắp nói tới đây là do ông bà, cha mẹ cậu ta thường kể mỗi khi gia đình cậu có dịp đoàn tụ.

Chàng thanh niên làm guide đó hỏi tôi rằng, có phải bác có trông thấy 2 cái ao sen nằm không xa khu tưởng niệm có đặt tượng Bác Hồ và Nhà lưu niệm? Cậu ta bảo, chính nơi đó vào tháng 5 năm 1961 - theo lời ông ngoại cậu kể - ở đó chỉ là cánh đồng rộng trồng khoai lang. “Ông cháu nói - cậu kể lại cho chúng tôi -, khi Cụ Hồ rời chiếc trực thăng đưa Cụ ra đảo Cô Tô, Cụ tiến ngay lại phía khối người dân đảo rất đông ra đón, đó là chỗ địa điểm cạnh bức tượng dựng bây giờ. Cụ Hồ có nói, cán bộ báo cáo rằng khoai trồng ngoài đảo này to củ và ngon, thì nông dân ta hãy trồng nó cho thật nhiều, trước là giải quyết thêm cho lương thực tại chỗ, số dư ra có thể đưa vào đất liền trao đổi trong Cẩm Phả hay Vân Đồn (nhớ lại là giữa năm 1961, tức 56 năm trước đây, miền Bắc mới bước vào phong trào hợp tác hóa, lương thực thực phẩm luôn là vấn đề thiết yếu thời kỳ đó). Nhờ vậy mà dân ngoài đảo chúng cháu tính đến nay rất có truyền thống trồng lúa-ngô-khoai. Nhất sĩ nhì nông mà bác! Còn nghề đánh bắt hải sản thì phải đầu tư tầu bè, kỹ năng, có sức vóc chịu sóng gió..., nên nghề đó chỉ sinh ra và phát triển các giai đoạn sau này”.

Tôi nhận ra ngay cậu ta còn ít tuổi mà ăn nói khá là chững chạc. Bởi theo tìm hiểu thì lúc đầu dân ra đây thay thế người Hoa bỏ về Trung Quốc (vào các năm 1978 – 1979) thì chỉ thuần là nông dân làm nông nghiệp tại các tỉnh ven biển đồng bằng và trung du Băc Bộ mà thôi…

Thoáng trông thấy những ngôi nhà đang làm dang dở ở các khu phố nằm xa trung tâm thị trấn, cậu ta nói: “Đấy bác thấy, cứ có đường bê-tông rải đến đâu là 2 bên đường mọc lên các ngôi nhà mới. Đất ở ngay chỗ này đã “có giá” lắm. Chả bù với trước đây, thời ông bà và bố mẹ cháu, dân vùng ven biển chúng cháu ra đây, hầu như ai muốn ở đâu thì ở; cứ thấy thửa ruộng nào đất cát màu mỡ là trồng lúa trồng khoai. Vài ba năm thấy chán lại báo với chính quyền cho di chuyển sang nơi khác... Đất đai hồi xưa không tính ra đồng tiền, ra chỉ cây như thời chúng cháu bây giờ. Nhường nhau đất, cho nhau đất cứ như một câu chuyện hết sức bình thường”.

Chẳng hạn cậu kể, dì và các cậu của cậu sống mãi gần Quảng Yên, tới năm 1984 mới ra đây định cư sau một chuyến đi phà sang thăm anh chị là bố mẹ của cậu. Chỉ vừa mới có ý định ra làm ăn trên đảo, các cậu các dì của cậu đã được khuyến khích, rồi được đón chào nhiệt tình, và nhận ngay được luôn hơn mẫu ruộng để cấy cày lập nghiệp. Năm sau các gia đình người thân của cậu đã dựng được mấy căn nhà bằng tre nứa, lợp lá gồi mà hồi đó phải vào mãi trong Tiên Yên, Đầm Hà sâu đất liền mới mua được và chở ra đảo…

Sau hơn 1 giờ chạy xe gắn máy, cậu guide này đưa mấy chúng tôi ra bãi tắm Vàn Chảy. Đứng trên mô đất nhô ra phía biển, nơi có những cột điện bê-tông đã dựng lên cao với dây dợ tải điện cỡ lớn, cậu ta giải thích cho chúng tôi nghe về công trình cấp điện lưới quốc gia ra đảo. Khoát tay chỉ ra xa theo hướng Tây về phía đất liền, cậu thanh niên bảo, “… theo cháu được biết thì con đường cáp tải điện rải dưới lòng biển sâu này đã làm xong trong một thời gian kỷ lục, là chưa đến 1 năm…”.

Trở về Hà Nội, tôi lật các thông tin cũ trên mạng, được biết rằng dự án đưa điện lưới ra huyện đảo Cô Tô chính thức được khởi công ngày 4/11/2012. Tổng mức đầu tư hơn 1.100 tỷ đồng, do Tổng công ty điện lực miền Bắc làm chủ đầu tư. Đây là dự án đầu tiên trong cả nước được thi công với công nghệ chôn ngầm cáp 22 kV dưới đáy biển và rải dây điện 110 kV trên không bằng khinh khí cầu. Quy mô dự án gồm gần 24 km đường dây 110 kV 2 mạch; đường dây trên đảo là 22 kV bao gồm tới 18 trạm biến áp, với tổng công suất 3.730 kVA; tất cả có tới 40 cây số đường dây hạ áp; đã lắp đặt ban đầu gần 1.200 công-tơ để cấp điện cho gần như toàn bộ các khu vực trong huyện đảo Cô Tô. Chính thức là sau 350 ngày đêm khẩn trương thi công, công trình đã hoàn thành đúng dịp kỷ niệm 50 năm ngày thành lập tỉnh Quảng Ninh. Đây là công trình đầu tiên của ngành điện lực cả nước được thi công đảm bảo cả về tiến độ, thời gian và chất lượng đã hoàn thành. Theo nhiều bài báo viết và trang điện tử khi đó, công trình này hoàn thành chắc chắn sẽ đưa lại những điều kiện mới làm thay đổi hoàn toàn và căn bản diện mạo của cả hòn đảo Cô Tô.

Đúng là những nhận xét trên đây là hoàn toàn chính xác. Chỉ với hơn 3 năm kể từ ngày này có điện lưới (16/10/2013 khánh thành công trình và chính thức cấp điện cho đảo), cuộc sống người dân đã có những đổi thay rất lớn và căn bản.

Chỉ riêng về du lịch thì trước kia ít người dám đầu tư xây nhà nghỉ, khách sạn vì muốn có quạt điện, có máy điều hòa… thì công suất điện cấp từ các máy nổ, máy điện đi-ê-den chịu sao nổi? Có điện lưới thì các khâu sản xuất ngư nghiệp, nông nghiệp… đều được nhanh chóng cải thiện năng suất và chất lượng sản phẩm. Có điện thì nhu cầu thông tin, nguyện vọng được giải trí mới có điều kiện được đáp ứng. Từ vài ba năm nay nhà nhà trên đảo - ngay cả đến gia đình thu nhập trung bình và thấp chăng nữa - cũng đều có thể sắm cái ti-vi loại thông dụng. Tất nhiên các nhà khá giả hơn sẽ sở hữu những ti-vi đời mới, được rinh về từ bên Vân Đồn, Cẩm Phả, Tp Hạ Long.

Đến nay một bến cảng đẹp đẽ và vững chắc đón được những con tầu cao tốc hơn 100 chỗ ngồi êm ái và lịch sự cho du khách; và cảng cũng đón được những con tàu vận tải hàng hóa có trọng tải lớn đều cập bến an toàn. Đôi khi những xà lan đặc chủng, trên đó chở theo xe - máy, những phương tiện chuyên dụng để làm đường; rồi những cần cầu, xe lu, máy húc và máy xúc đều thuộc loại khá lớn mà chúng tôi đã quan sát thấy xuất hiện chỗ này chỗ kia trên hòn đảo này. Đương nhiên giá thành của vận tải hàng hóa (bao gồn vật liệu xây dựng để dựng nhà cửa, xây hotel, nhà nghỉ… đều có giá cao). Nên cái việc xây nên một ngôi nhà ở đảo nó có giá thành cao hơn nhiều nếu xây trong đất liền.
Đi vòng quanh đảo, thấy một khung cảnh xây dựng và làm việc náo nhiệt. Công nhân làm đường hoặc gia cố thêm những con đường mới đều làm việc hết sức khẩn trương. Ngôi nhà này ngôi nhà khác đang được xây cất đây đó. Cảm thấy người dân, giới buôn bán kinh doanh ở đây như thể muốn chờ đợi, để đón một luồng khách du lịch đông đảo sắp tới chăng?

Theo những số liệu công bố đầu năm nay, thì năm trước (2016), lượng khách du lịch đến với đảo Cô Tô đạt trên 180.000 lượt, gần gấp đôi năm 2014 và gấp gần 40 lần năm 2010 (!). Doanh thu từ các hoạt động du lịch, dịch vụ ước đạt gần 300 tỷ đồng, giải quyết nhu cầu việc làm cho khoảng 2.000 lao động địa phương và lao động từ nhiều tỉnh, thành trong nước đến Cô Tô làm ăn, đóng góp vào sự phát triển kinh tế - xã hội cho huyện đảo.

Không nói về các thế mạnh biển đảo khác, chỉ riêng thế mạnh về du lịch của Cô Tô có những nét độc đáo, khác biệt. Nơi đây thiên nhiên ban tặng cho hòn đảo nhiều bãi biển rộng dài và đẹp đẽ là một thế mạnh. Nhưng có lẽ hàng nghìn ha rừng nguyên sinh ở đảo này mới chính là một thế mạnh hết sức đặc biệt cho phương hướng khai thác du lịch sinh thái và nghỉ dưỡng cao cấp sắp tới.

Tôi muốn dừng câu chuyện ở đây, nhưng lại muốn mở ra một hướng mới, một câu chuyện nho nhỏ mới. Đó là lời nhắn gửi của những người đã về hưu, đều làm chung một nghề là từng đã đi đến nhiều nơi, nhiều nước trên thế giới. Đúng là rất nhiều anh em trong đoàn chúng tôi là những cán bộ ngoại giao đã được đặt chân tới nhiều vùng đất, nhiều quốc gia khác nhau. Qua những quan sát và nhận thức được, có thể nói tóm lược rằng, sở dĩ những đất nước nào đó làm giàu được về du lịch là do họ biết được, đón trước được những nhu cầu chính đáng của du khách. Từ đó họ biết triệt để khai thác các thế mạnh của vùng miền họ, của đất nước họ trong việc thu hút khách du lịch…

Với Cô Tô, hiện hòn đảo còn nhiều nơi chốn hoang sơ, đó lại là một thế rất mạnh và độc đáo trong thế giới hiện đại ngày nay. Cuộc sống công nghiệp hóa và đô thị hóa rất mạnh mẽ hiện nay luôn cần đến những không gian tự nhiên, môi trường trong lành để nghỉ ngơi, thư giãn. Vậy thì Cô Tô hãy biết chăm sóc tới những đồi sim mua. Tuyệt đối không được phá chúng đi để dựng nhà cửa bừa bãi không trong quy hoạch. Cũng cần phải mau chóng có một quy hoạch tổng thể nghiêm túc và rất chi tiết trong đó cần nhấn mạnh việc nuôi dưỡng và bảo trì những rừng cây nguyên sinh (thậm chí cả cây dại cũng cần giữ chúng, ví như cây dứa dại mọc rất tốt nơi đây, bởi quả dứa dại là một nguồn dược liệu quý…). Hãy biết bảo vệ từng mét vuông những bãi biển nằm quanh hòn đảo. Khai thác để du khách tới tắm táp, thu được tiền thì cũng rất cần thiết rồi, nhưng luôn cần giữ lại một phần tiền đó (thu thuế hoặc đóng góp quỹ môi trường...) để tu tạo, làm sạch đẹp các bãi tắm. Chớ để các dịch vụ, nhà hàng, nhà nghỉ dưỡng tư nhân mặc sức tự tung tự tác, mà cần thiết phải đưa vào các quy chế, quy hoạch để đừng cho họ tha hồ (hoặc lén lút) xả rác thải, xả nước bẩn làm ô nhiễm các bãi biển. Nếu buông lơi vấn đề cốt tử này sẽ là cách “đuổi” du khách một cách hữu hiệu nhất vậy!

Một việc nữa không kém quan trọng. Cùng với việc xây thêm, mở rộng và bê-tông hóa các con đường chạy ngang dọc hòn đảo, chính quyền và ngành du lịch ở đây phải sớm lên kế hoạch làm các tấm biển chỉ dẫn hướng, lối đi lại. Hãy biết cách ghi các địa danh cần thiết lên các tấm biển chỉ đường. Và ghi cả khoảng cách đi đến các địa danh đó nữa. Tỉ mỉ như vậy sẽ là “ngòi nổ” thúc đẩy các loại hình du lịch tự do, du lịch các nhóm người, các ngành-giới có lứa tuổi khác nhau đi chơi tự do, đôi khi bùng nổ các chuyến đi chơi, đi phượt tự phát. Và nhóm du khách này sẽ cần các thông tin trên để với chiếc xe gắn máy thuê trên đảo (ưu tiên cho thuê nhiều xe đạp vì nó tránh gây ô nhiễm xăng dầu đốt cháy), họ có thể tự đi du lịch theo ý thích của họ. Phát triển cả nhà nghỉ, các hotel cao cấp, song cùng cần khích lệ cả du lịch homestay (du khách thuê trọ nhà dân).

Mấy ý kiến trên mong nó đến được tai ông chủ tịch huyện đảo, tới được địa chỉ ông bí thư huyện ủy; hoặc là những người có vị trí thấp hơn (nhưng có khi lại quan trọng nhất) - là tới các vị công cán trong các Phòng, Ban du lịch tại huyện đảo này.

Rất mong các quý vị có trách nhiệm cùng người dân Cô Tô gìn giữ được hòn đảo xanh, hòn đảo quý hóa và quý giá đã được nhiều người ví như “hòn ngọc xanh” Cô Tô của đất nước chúng ta.

NGUỒN: TỪ FACEBOOOK Vinh Nguyen Van

Cực đoan và hơn thế nữa

Cực đoan và hơn thế nữa

Bài viết mới của Nhà nghiên cứu Nguyễn Quang Dy. Bài này chủ blog tôi nhận từ ngày 19/5, nhưng vì đi vắng nên bữa nay trở về nhà mới đưa lên được. Cảm ơn tác giả và xin giới thiệu cùng bạn bè trên blog.

Vệ Nhi

-----

Cực đoan và hơn thế nữa

Nguyễn Quang Dy

“Tất cả mọi người đều sinh ra có quyền bình đẳng. Tạo hóa cho họ những quyền không ai có thể xâm phạm được; trong những quyền ấy, có quyền được sống, quyền tự do và quyền mưu cầu hạnh phúc…” (Hồ Chí Minh, trong “Tuyên ngôn Độc lập”). 

Tôi viết bài này nhân ngày sinh cụ Hồ, một nhà cách mạng không cực đoan như các đồng chí của mình, nên ông là một lãnh tụ cô đơn. Đó là điều Archimedes Patti đã kể với tôi vào tháng 5/1990 khi ông đi Việt Nam lần cuối để dự sinh nhật cụ Hồ. Tháng 9/1945, Patti là đại diện OSS ở Hà Nội. Hy vọng họ vẫn là bạn khi gặp lại nhau ở thế giới bên kia. 

Trong một số bài trước (như “Cực đoan và Thù hận: Nguyên nhân Mọi Tai họa”, 22/11/2015, và “Vô cảm và Cực đoan sẽ Cản đường Hòa giải”, 10/6/2016), tôi đã đề cập đến cực đoan như một yếu tố chủ chốt gây ra mọi tai họa trên đời này, nhưng có lẽ như thế vẫn chưa đủ. Vì vậy trong bài này, tôi muốn đề cập tiếp đến cực đoan như một chủ đề riêng.  

  

Định nghĩa

Theo Wikipedia, cực đoan là một hiện tượng phức hợp (complex phenomenon) bao gồm tín ngưỡng (belief), thái độ (attitude) cảm xúc (feeling), hành động (action), chiến lược (strategy), có tính chất “bất bình thường”. Cực đoan là loại ý thức hệ (ideology) được người ta coi là nằm ngoài “dòng chủ lưu” (mainstream) được xã hội chấp nhận. Thái độ cực đoan (extremist) khác hẳn với thái độ ôn hòa (moderate) hay trung dung (centrist). Trong chính trị, tư tưởng cực đoan thường bao gồm xu hướng cực tả (far-left) hoặc cực hữu (far-right), cũng như tư tưởng cấp tiến (radicalism), cuồng tín (fanaticism), chính thống (fundamentalism)…  

Theo từ điển tiếng Việt, cực đoan là hiện tượng khi sự việc “quá nghiêng về một phía”, với mấy đặc điểm chính: (1) là “hai đầu tận cùng của vật thể”, (2) là “thái quá, không bình thường”, (3) là “vô cùng và cực độ”… Theo chuyên gia Nguyễn Tất Thịnh, “chủ nghĩa cực đoan là tập hợp những luận điểm thành chủ thuyết” để xây dựng và phát triển một tổ chức mang tính chính trị, “trở thành độc tôn/độc tài/độc trị (từ cá nhân lãnh đạo cao nhất xuống đến các tế bào tổ chức) bao trùm mọi mặt đời sống trong những không gian địa lý mà nó đã lan đến”. (“Chủ nghĩa cực đoan như thế nào”, Nguyễn Tất Thịnh, Chúng ta.com, 8/5/2015). 

Cực đoan gồm tư tưởng cực đoan, xu hướng cực đoan, và hành động cực đoan. Trong tiếng Anh, cực đoan có thể dịch là “extreme / extremist / extremism, hoặc ultra” như trong từ ghép “ultra-nationalism” (chủ nghĩa dân tộc cực đoan).  Từ “cực đoan” (extremist) thường được người ta dùng để mô tả những người hay các phe nhóm đã trở thành “cấp tiến” (radicalized). Tuy nhiên, việc đánh giá những người nào, phe nhóm nào, hoạt động nào là “cực đoan” hay “bình thường” là do nhận thức chính trị chủ quan của mỗi người

Nhận dạng 

Tư tưởng cực đoan 

Tư tưởng cực đoan thường gắn liền với cuồng tín (fanaticism), bảo thủ (conservatism), độc tài (authoritarianism), hận thù (hatred) và bạo lực (violence).  Cực đoan thường dẫn đến ngộ nhận và mù quáng (nên vô minh), hoặc tham lam và tự phụ (nên vô cảm). Một khi tư tưởng cực đoan đã đi vào tiềm thức và não trạng thì rất khó thay đổi. Theo các nhà khoa học (neuroscientists), tư tưởng cực đoan có thể lây lan, thậm chí có thể di truyền (genetically).  

Cực đoan về kinh tế

Tham vọng “Đại nhảy vọt” (Great Leap Forward) của Trung Quốc là một ví dụ điển hình của cực đoan về kinh tế. Tuy đã thất bại thảm hại, nhưng người Trung Quốc không từ bỏ chủ nghĩa dân tộc Đại Hán, vẫn muốn phục thù dân tộc. Nay với thành quả to lớn của phát triển kinh tế, chủ nghĩa dân tộc Đại Hán đã thai nghén ra tham vọng “Giấc mộng Trung hoa” (China Dream) và kế hoạch “Một vành đai, Một con đường” (One Belt, One Road). 

Cũng như Kế hoạch Mrachshall và “Giấc mơ Mỹ” (American Dream), tham vọng đó của Trung Quốc là chính đáng (nếu ôn hòa). Nhưng trong khi Trung Quốc dùng “quyền lực mềm” (lợi ích kinh tế) để lôi kéo các nước bằng “Charm Offensive”, thì họ bộc lộ tư tưởng cực đoan và tham vọng bá quyền, như quân sự hóa nhằm độc chiếm Biển Đông. Trung Quốc coi Việt Nam là khâu yếu nhất dễ khuất phục vì bị giàng buộc bởi cam kết “Thành Đô” và tương đồng về ý thức hệ, vì hai nước cùng theo mô hình “kinh tế thị trường định hướng XHCN”.   

   

Cực đoan về chính trị

Cực đoan về kinh tế thường phản ánh và gắn liền với cực đoan về chính trị. Trung Quốc và Việt Nam đều theo học thuyết “Đấu tranh Giai cấp” (class struggle) và “Chủ nghĩa Xã hội mang bản sắc Trung Quốc” (hay Việt Nam) là biểu hiện điển hình của cực đoan về chính trị. Nó đã từng kích hoạt những chủ trương cực đoan và ấu trĩ tả khuynh như “trí, phú, địa, hào, đào tận gốc, trốc tận rễ”, cũng như cuộc vận động “Cải cách ruộng đất” và đàn áp “Nhân văn Giai phẩm”. Đó là hệ quả của chủ nghĩa cực đoan Maoism xuất khẩu sang các nước láng giềng như Việt Nam. Tư tưởng cực đoan và bạo lực vốn là thương hiệu của đảng Cộng sản Trung Quốc, như Mao đã từng khẳng định, “quyền lực đẻ ra từ nòng súng” (Mao Zedong).

Nhưng tư tưởng cực đoan không phải là độc quyền và đặc sản của các nước cộng sản. Phong trào Trumpism (tại Mỹ) với khẩu hiệu “America First” và “Make America Great Again” cũng như Brexitism (tại Anh) và Le Penism (tại Pháp), là sự trỗi dậy của trào lưu dân tộc, quay lưng lại với toàn cầu hóa và chính trị truyền thống. Cũng may mà cử tri Pháp đã bỏ phiếu chọn Emmanuel Macron lên làm tổng thống (chứ không phải Marie Le Pen). Châu Âu đang đứng trước một cuộc khủng hoảng kép của trào lưu Brexitism và làn sóng di cư của người Ả Rập Bắc Phi, với những hệ quả khôn lường do xung đột về văn hóa và tôn giáo. 

Cực đoan về văn hóa, xã hội

Tư tưởng và hành động cực đoan không chỉ tồn tại trong hoạt động kinh tế và chính trị, mà còn ẩn tàng trong sinh hoạt văn hóa của cộng đồng, do bị ảnh hưởng bởi tư tưởng cực đoan, biểu hiện dưới nhiều hình thức đa dạng. Mỗi năm Việt Nam có gần 8000 lễ hội, trong đó có nhiều hủ tục cực đoan và bạo lực đến phản cảm, ăn sâu vào tâm thức và não trạng của cộng đồng. Chính quyền các tỉnh thành đều mắc “hội chứng tượng đài”, một biểu hiện cực đoan đầy tốn kém và lãng phí, nhưng là mảnh đất màu mỡ cho “tham nhũng văn hóa”.

  

Có lẽ Việt Nam là nước có nhiều tượng đài nhất nhì thế giới. Riêng Hà Nội có hơn 30 tượng đài, và người ta định xây thêm hơn 30 tượng đài khác từ nay đến năm 2020. Theo thống kê, cả nước có 137 tượng đài Hồ Chí Minh các loại, tại 31 tỉnh thành. Bộ “Văn-Thể-Du” đề xuất từ nay đến năm 2030 sẽ xây thêm 58 tượng đài Hồ chí Minh trên cả nước.

Ai cũng biết cụ Hồ khi còn sống đã ra sức kêu gọi “cần kiệm liêm chính…” Ban Tuyên Giáo cũng ra sức kêu gọi cả nước học tập “làm theo gương của Bác Hồ”. Chắc Bác buồn lắm, khi thấy các quan tham và nhóm lợi ích “ăn của dân không từ một thứ gì”, thậm chí đem hình ảnh của Bác ra làm dự án để kiếm chác, trong khi người dân còn nghèo đói và thất nghiệp, nợ công chồng chất và ngân sách nhà nước thu không đủ chi. Gần đây, Bộ “Văn-Thể-Du” còn định dựng mô hình con khỉ Việt Kong tại Hồ Gươm để “quảng bá du lịch”. May mà UBND thành phố Hà Nội đã bác kế hoạch đó (trước phản ứng bất bình của dư luận).

Ô nhiễm thực phẩm, nguồn nước, không khí đã tới mức báo động. Mỗi năm, Việt Nam có khoảng 115.000 người chết vì ung thư, trung bình 315 người chết mỗi ngày. (VietnamNet,  22/12/2016). Nếu Hà Nội nổi tiếng với quyết định chặt hạ 6700 cây xanh (năm 2015) thì Việt Nam gây sốc với 8.600 người chết vì tai nạn giao thông (năm 2016), trung bình mỗi ngày 24 người chết và 60 người bị thương. (VNExpress, 17/1/2017). Trong khi đó, Việt Nam là nước tiêu thụ nhiều bia nhất nhì thế giới (khoảng 3 tỷ lít/năm), xếp thứ nhất ASEAN và thứ 3 ở Châu Á (chỉ sau Trung Quốc và Nhật Bản). Nếu tính giá bia Hà Nội, thì người Việt uống một lượng bia vào khoảng 3 tỷ USD/năm. Đó là hệ quả của cực đoan !  

Biểu hiện

Một số dấu hiệu cực đoan:

Thứ nhất, những người cực đoan thường chỉ thích nói mà không chịu lắng nghe, và chỉ nghe những gì mình thích, mà bỏ ngoài tai những gì mình không thích, không cần biết đúng sai, phải trái. Họ quen độc quyền, độc đoán, độc tài, nên vô cảm, không có lòng nhân ái vị tha. Thứ hai, họ thường khẳng định ý kiến của mình (luôn đúng), và phủ định ý kiến người khác (luôn sai), không thích nghe phản biện và không chịu thừa nhận thực tế. Thứ ba, họ thường bảo thủ cứng nhắc, coi thường người khác, nên không chịu thỏa hiệp và hợp tác, hay dị ứng với cái mới và sự khác biệt. Họ hay định kiến và cố chấp, nên thường ngộ nhận.   

Mấy bài học về cực đoan:

Thứ nhất, hầu hết các chính khách cực đoan và cuồng tín của cả hai phía (cộng sản và chống cộng) đều có những đặc điểm chung giống nhau như độc tài, tham lam, và dối trá. Thứ hai, người Việt thường mang nặng ân oán, nhưng lại nhẹ dạ cả tin, nên dễ bị lợi dụng và lừa gạt bởi những chính khác cực đoan nhưng mỵ dân, chuyên đầu cơ chính trị. Thứ ba, muốn hòa giải và hòa hợp với nhau, người Việt phải thoát khỏi định kiến, thù hận và lo sợ. Họ phải bạch hóa và giải độc quá khứ để làm rõ sự thật, thì mới kiến tạo được tương lai. 

Cực đoan và khủng bố

Thứ nhất, chủ nghĩa khủng bố là con đẻ của chủ nghĩa cực đoan và bạo lực, là hệ quả của cuồng tín và ngộ nhận dẫn đến nhầm lẫn về lý tưởng và các giá trị cốt lõi. Thứ hai, để chống khủng bố, không chỉ tiêu diệt các căn cứ và đầu não của IS hay Al Qaeda, vô hiệu hóa sự bảo trợ ngầm của các nước và tổ chức liên đới, mà còn phải chống cực đoan và cuồng tín. Thứ ba, phải vận dụng tổng hợp cả sức mạnh cứng (giải pháp quân sự hiệu quả) lẫn sức mạnh mềm (văn hóa giáo dục) để từng bước vô hiệu hóa và hóa giải tận gốc chủ nghĩa cực đoan. 

Nguyên nhân

Theo chuyên gia Nguyễn Tất Thịnh, chủ nghĩa cực đoan được hình thành bởi “lỗ đen văn hoá xã hội” (social/cultural black holes) cộng với “khoảng trống của con người” (human vacuum). Chủ nghĩa cực đoan thường khởi đầu “phi chính thống”, nhưng tự nó dần dần trở thành chính thống và mạnh lên dần để rồi cuối cùng buộc chính quyền và cộng đồng phải công nhận nó. Vì vậy, để loại trừ được lý do và không gian ra đời của chủ nghĩa cực đoan, Việt Nam cần đổi mới thể chế chính trị đã lỗi thời, và xây dựng một nhà nước dân chủ vững mạnh. 

Tuy nhiên, độc tài và độc đảng thực ra không phải xấu (nếu ôn hòa). Nó chỉ xấu và nguy hiểm khi trở thành cực đoan và tham nhũng. Singapore (cũng như Hàn Quốc và Đài Loan) trong giai đoạn phát triển và “cất cánh” để trở thành các “con rồng/con hổ” kinh tế tại Châu Á, là một mô hình phát triển khá độc tài và gần như độc đảng. Các nước này chỉ thực sự dân chủ hóa sau khi đã phát triển thành công như những quốc gia công nghiệp phát triển.

Trung Quốc đã cải cách kinh tế thành công, “cất cánh” vượt Nhật Bản trở thành nền kinh tế lớn thứ hai thê giới (chỉ sau Mỹ). Nếu Trung Quốc tiếp tục theo đuổi mô hình phát triển “độc tài bền vững” (authoritarian resilience) như David Shambaugh đánh giá, thì chắc Mỹ và phương Tây vẫn ủng hộ Trung Quốc trỗi dậy (ôn hòa) bằng “constructive engagement”. Nhưng Tập Cận Bình đã lái “Giấc mộng Trung Hoa” theo xu hướng cực đoan, thách thức trật tự quốc tế cũ do Mỹ cầm đầu, và muốn thay thế bằng luật chơi mới của Trung Quốc, bắt nạt các nước láng giềng yếu hơn (như Việt Nam và ASEAN) là đồng minh và đối tác của Mỹ.    

Nếu Trung Quốc có thái độ ôn hòa và thiện chí, biến Biển Đông thành “cái ao chung” để khai thác (cùng có lợi) và tự do hàng hải theo luật lệ quốc tế, thì chắc không nước nào phản đối. Nhưng Trung Quốc đã có thái độ cực đoan và ngạo mạn, bắt nạt các nước láng giềng, quân sự hóa Biển Đông để biến nó thành “cái ao riêng” của mình, bất chấp luật lệ quốc tế và lợi ích chính đáng của các quốc gia khác có chủ quyền tại Biển Đông. Thái độ ứng xử của Trung Quốc tại Biển Đông, cũng như quan hệ hợp tác với các nước khác trong khuôn khổ “Một Vành đai, Một con đường” là thước đo xem ông Tập Cận Bình định ôn hòa hay cực đoan. Nếu Trung Quốc ôn hòa thì sẽ được cộng đồng thế giới và ASEAN ủng hộ, dù Trung Quốc có vượt Mỹ, trở thành cường quốc kinh tế số một thế giới (một cách chính đáng).   

Bài học 

Tại nước Đức, trong thập niên 1930 của thế kỷ trước, Chủ nghĩa Quốc Xã (National Socialism) là một trào lưu được nhiều người Đức ủng hộ. Hitler đã vận dụng quan điểm về chủng tộc và dân tộc Đức (trong “Main Kamp”) để lên cầm quyền, và lái trào lưu dân tộc chủ nghĩa theo xu hướng cực đoan, trở thành Chủ nghĩa Phát-Xít (Fascism), một mô hình độc tài toàn trị được quân sự hóa cao độ. Hitler đã xô đẩy nước Đức và Châu Âu vào một cuộc chiến tranh tàn khốc làm 60 triệu người chết và 90 triệu người bị tàn phế. Riêng Liên Xô có khoảng 23-27 triệu người chết, và Ba Lan có 5,6 triệu người chết (bằng 16% dân số). (Wikimedia). 

Tại nước Nga, sau khi lên cầm quyền, Stalin đã thanh trừng các phe phái, trở thành nhà độc tài và lái Liên bang Xô Viết (USSR) đi theo xu hướng cực đoan, trở thành một nhà nước độc tài toàn trị. Trong các cuộc thanh trừng, khủng bố, và nạn đói dưới thời Stalin, khoảng 20 triệu người đã bị chết, trong đó có 2,7 triệu người chết trong các trại “Gulag” (theo các sử gia và học giả như như Simon Montefione, Alexander Yakolev, và Jonathan Brent).

Tại Trung Quốc, trong giai đoạn “Đại Nhảy vọt” (Great Leap Forward, 1958-1961) và “Cách mạng Văn hóa” (Cultural Revolution, 1966-1976) ước tính có khoảng 36-46 triệu người đã bị chết do nạn đói khủng khiếp nhất trong lịch sử nhân loại, hoặc bị tù đầy, tra tấn và hành quyết trong các đợt “thanh trừng” nội bộ (với khoảng 2,5 triệu người bị chết).    

Tại Việt nam, trong giai đoạn Cải cách Ruộng đất (1949-1956), ước tính có khoảng 50.000 người đã bị chết, hầu hết do xử oan, điển hình là bà Nguyễn Thị Năm (Cát Hanh Long). Năm 1956, tại Hội nghị TW10, lãnh đạo Việt Nam đã chính thức thừa nhận nguyên nhân trực tiếp dẫn đến những sai lầm nghiêm trọng, phổ biến và kéo dài trong cải cách ruộng đất là do “hiện tượng độc đoán chuyên quyền đã trở nên trầm trọng” (TW5, 5/10/1956).  

Tại Campuchia, dưới thời Khmer Đỏ cầm quyền (1975-1979) khoảng 2 triệu người đã bị chết do tai họa diệt chủng. (Theo Benjamin Valentino, Dartmouth College). Những vụ giết người hàng loạt như vậy thường được phân thành mấy loại: “thanh trừng giai cấp” (classicide), “thanh trừng chính trị” (politicide), “thảm sát” (democide), và “diệt chủng” (genocide). Theo sử gia Martin Malia, có khoảng 85-100 triệu người trên thế giới đã trở thành nạn nhân của vấn nạn cực đoan và bạo lực. (“Le Livre Noir Du Communisme”, Martin Malia, 1997).  

Hòa giải 

Phải chăng tư tưởng cực đoan và lòng hận thù, là di chứng của cuộc chiến tranh hủy diệt đẫm máu (chủ yếu là do nội chiến) vẫn còn đeo đẳng cả hai phía, làm vô hiệu hóa những nỗ lực và cơ hội hòa giải dân tộc. Cực đoan và vô cảm thường dẫn đến ngộ nhận và vô minh. Nhiều năm sau chiến tranh, người Việt trong nước và hải ngoại vẫn là nạn nhân của cực đoan và hận thù, bạo lực và khủng bố. Nhiều người Việt lo sợ chế độ cộng sản đã phải liều mạng vươt biển để định cư tại Mỹ, nhưng vẫn “sống trong sợ hãi” vì bị những đồng bào cực đoan của họ khủng bố vì bất đồng quan điểm. Đó là một nghịch lý và một sự thật đáng buồn.  

  

Chắc nhiều người còn nhớ, khi bộ phim “Terror in Little Saigon” (Frontline & ProPublica) được PBS công chiếu (12/2015) thì tranh cãi lại nổ ra trong cộng đồng người Việt tại Mỹ liên quan đến vụ giết hại 5 nhà báo gốc Việt bị nghi là do tổ chức “K-9” của “Mặt trận” Hoàng Cơ Minh (tiền thân của đảng Việt Tân) đã gây ra, để bịt miệng và răn đe những nhà báo nào đi tìm sự thật về những hoạt động mờ ám của tổ chức này (giai đoạn 1981-1990). 

Những người Việt cực đoan mang nặng hận thù, dù đứng ở phía nào trên sân khấu chính trị, (cộng sản hay chống cộng) đều giống nhau. Cực đoan thường dẫn đến độc tài và độc quyền; Cuồng tín thường dẫn đến bảo thủ và nhầm lẫn; Thù hận thường dẫn đến bạo lực và xung đột; Tham lam thường dẫn đến tham nhũng và chiếm đọat. Muốn chống khủng bố, phải chống tất cả những thái cực nguy hiểm đó, là nguồn gốc của mọi tai họa trên đời này. 

Kết luận

Vì cực đoan dựa vào sức mạnh cứng, vô cảm và bạo lực hay dẫn đến xung đột và chiến tranh, nên hòa giải và hòa hợp đòi hỏi lòng nhân ái và vị tha, thái độ ôn hòa và thiện chí. Chỉ có sự tử tế và ôn hòa mới giúp ta vượt qua được chấp và ngã, mới tạo ra sức mạnh mềm để hóa giải hận thù và định kiến, ngăn ngừa bạo lực và tội ác. Nói cách khác, muốn biến gánh nặng của quá khứ thành vốn quý cho tương lai, phải “biến lưỡi gươm thành lưỡi cầy”.  

Chắc loài người vẫn chưa quên thảm họa diệt chủng tại Campuchia do Khmer Đỏ gây ra, có bàn tay của Trung Quốc, do bóng ma của chủ nghĩa Mao đầy cực đoan và bạo lực xô đẩy. Chính vì vậy mà người Myanmar đã quyết dân chủ hóa để thoát Trung. Những gì đang diễn ra tại Biển Đông là sự tiếp nối hay lặp lại của lịch sử, nhưng đầy thách thức mới. 

Chỉ có dân chủ hóa và thoát Trung mới thoát khỏi định mệnh như cái vòng kim cô về ý thức hệ đã kìm hãm và kéo lùi lịch sử Viêt Nam nhiều thập kỷ. Biển Đông vừa là nguy cơ có thể mất chủ quyền, vừa là cơ hội để thoát Trung. Việt Nam đã bỏ qua nhiều cơ hội đổi mới. Vì vậy, phải đổi mới thể chế chính trị đã lỗi thời trước khi quá muộn. Cụ Hồ chắc chắn sẽ phù hộ dân tộc đổi mới vì “quyền được sống, quyền tự do và quyền mưu cầu hạnh phúc”.  

    

19/5/2017