Nhìn lại chuyến đi của ông Nguyễn Xuân Phúc

Nhìn lại chuyến đi của ông Nguyễn Xuân Phúc

Trong thư email gửi kèm bài viết mới đây nhất, tác giả nguyễn Quang Dy viết rằng, “một số bạn bè yêu cầu, nên tôi viết thêm bài này để tổng hợp đánh giá về chuyên đi Mỹ của ông Nguyễn Xuân Phúc, hy vọng đóng góp với bạn đọc một góc nhìn cân bằng và khách quan . Sáng nay đọc lại, có chính sửa lại vài chỗ.
Cheers. (NQD).

Bài VIẾT MỚI này ở đoạn kết Nguyễn Quang Dy đưa ra đánh giá (sơ bộ), như sau: “Tuy các chuyên gia tư pháp của Nhà Trắng đang tính toán đề phòng khả năng Trump bị phế truất, nhưng khả năng này rất thấp. Điều đó có nghĩa là trong 3 năm rưỡi nữa, không chỉ người Mỹ mà cả thế giới phải chấp nhận Trump, một Tổng thống Mỹ khó tính và khó đoán. Không chỉ ông Phúc, mà cả ông Abe và ông Tập cũng phải lấy lòng Trump. Lúc này Hà Nội phải cố “đẩy tốt qua sông” như một nước cờ “hedging”. Sau khi đi Mỹ, ông Phúc đi thăm Nhật (4-8/6/2017). Tăng cường đối tác chiến lược với Nhật lúc này là đúng hướng”.

Xin giới thiệu bài viết kể trên để bà con và bạn bè tham khảo.

Vệ Nhi   

-------

Đánh giá tiếp chuyến đi của ông Phúc

Nguyễn Quang Dy

Cuộc gặp được mong đợi giữa Thủ tướng Nguyễn Xuân Phúc và Tổng thống Donald Trump đã diễn ra ngày 31/5/2017, nhưng dư âm của nó vẫn còn, với những đánh giá kết quả khác nhau. Trong khi nhiều người kết luận là thành công, thì không ít người lại cho là thất bại. Thậm chí có người còn để ý đến cái bắt tay xem ông Trump “nắm chặt hay nhẹ”.     

Sau mỗi lần giao dịch quan trọng, người ta thường kiểm kê lại xem kết quả ra sao, vì vậy cuộc gặp giữa ông Phúc và ông Trump cũng không phải ngoại lệ, cần được đánh giá lại một cách khách quan. Căn cứ vào thái độ thì cả hai nhà lãnh đạo đều tươi cười, có vẻ hài lòng với một giao dịch “cùng thắng” (win-win). Căn cứ vào “Tuyên bố Chung về Tăng cường Đối tác Toàn diện Việt Nam-Mỹ”, thì những kết quả (chính thức) là rất khả quan.      

Các chuyên gia đánh giá 

Nội dung Tuyên bố Chung (Joint Statement), không có gì thật bất ngờ (not unexpected). Tài liệu này dài hơn 3 trang, khoảng gần 2000 từ (bản tiếng Anh), ngắn hơn một chút so với Thông cáo Chung 14 điểm về chuyến thăm Trung Quốc của Chủ tịch nước Trần Đại Quang. Tuyên Bố Chung đề cập đến nhiều chủ đề, có chủ đề rất chi tiết (như về thương mại), nhưng có chủ đề rất chung chung (như về Nhân quyền và Biển Đông). Tuy đoạn nói về Biển Đông không nêu đích danh Trung Quốc, nhưng rõ ràng ám chỉ các hành động của Trung Quốc. 

Nhiều chuyên gia quốc tế đánh giá chuyến thăm “thành công” nhưng “chưa đủ” (nice but not enough), theo ông Muray Hiebert (chuyên gia về Đông Nam Á của CSIS). Còn ông Nguyễn Mạnh Hùng (Đại học George Mason & CSIS fellow) nhận xét: “tuy có một số kết quả nhỏ nhưng không có đột phá”, dù đã làm tăng cường quan hệ hai nước (tăng lên chứ không giảm đi). Tuy ông Trump nói với các nhà báo là sẽ trao đổi với ông Phúc về thương mại và Bắc Triều Tiên, nhưng trong Tuyên bố Chung họ đã đề cập đến vấn đề Biển Đông một cách thuận lợi cho Việt Nam. Việt Nam muốn Mỹ và Trung Quốc “hành xử một cách minh bạch và có trách nhiệm”, để không gây hậu quả xấu cho những nước khác, vì “trâu bò đánh nhau, ruồi muỗi chết”. Việt Nam lo ngại Mỹ và Trung Quốc có thể đi đêm với nhau, nên trước đó Mỹ đã cho tàu chiến tuần tra Biển Đông (FONOP), trao 6 tàu tuần duyên cho Việt Nam. Hai bên cũng đã trao đổi về khả năng tàu sân bay Mỹ thăm quân cảng Việt Nam.  

Theo ông Carl Thayer (Australian Defense Academy), chuyến thăm Mỹ của ông Phúc đã “thành công tốt đẹp”, cho thấy đường lối ngoại giao tích cực của Việt Nam đã “mở ra một thời kỳ mới trong quan hệ giữa hai nước, tạo ra một bầu không khí thuận lợi” làm cho Tổng thống Trump “phản ứng một cách tích cực”, vì Thủ tướng Phúc đã “đánh trúng tâm lý của ông Trump”. Ông Ngô Vĩnh Long (Đại học Maine) cho rằng quan hệ thương mại Việt-Mỹ (đặc biệt là nhập siêu) thật ra “không phải là vấn đề quan trọng lắm” vì chỉ có $32 tỷ/năm, không bằng một tháng của Trung Quốc ($347 tỷ/năm), nên tháo gỡ vấn đề này “chỉ để cho ông Trump hãnh diện đối với dân Mỹ thôi”. Trong khi đó, ông Long cho rằng Mỹ có “3 vấn đề quan trọng hơn” là với ASEAN (quan trọng nhất), với APEC (thứ hai) và với LHQ (thứ ba). 

Theo ông Jonathan London (Đại học Laiden, Hà Lan) ông Trump đã gặp Nguyễn Xuân Phúc và “họ đã có những đàm phán rất xây dựng và có vẻ kết quả tương đối tốt”… đối với vấn đề quốc phòng và an ninh, cũng như vấn đề thương mại, thì Mỹ và Việt Nam “có một quan hệ rất tốt, và chúng ta có thể chờ đợi sự phát triển của quan hệ này một cách rất mạnh mẽ”… nhưng muốn thấy vấn đề nhân quyền được nâng cao, thì “chắc chắn là thất vọng” vì Donald Trump lên cầm quyền ở Mỹ là một “thảm họa cho vấn đề nhân quyền cũng như vấn đề về khí hậu”… London “không nhất trí là Trump lo về vấn đề việc làm cho người Mỹ, mà chủ yếu ông ấy lo về vấn đề làm giàu thêm cho những người giàu hiện nay”. (BBC, 4/6/2917).

Tuy nhiên, nếu nói Tuyên bố Chung không nhắc đến vấn đề Nhân quyền và Biển Đông là không chính xác. Đoạn nói về Nhân quyền hay Biển Đông (cũng như hợp tác an ninh quốc phòng) đều dài hơn 200 từ, trong đó có nói đến chuyển giao tàu tuần dương, hợp tác hải quân, nhu cầu mua sắm thêm vũ khí, và khả năng tàu sân bay Mỹ thăm Việt Nam. 

Hiện nay, giới bất đồng chính kiến đòi tự do, dân chủ và nhân quyền (trong và ngoài nước) đang có tâm trạng thất vọng vì ông Trump không coi trọng nhân quyền, và chuyến thăm Mỹ của ông Phúc không thất bại như họ suy đoán. Muốn hay không, phải thừa nhận một thực tế đang diễn ra tại Mỹ và nhiều nơi khác trên thế giới là toàn cầu hóa và tự do dân chủ đang suy thoái. Nhiều người Mỹ đang lo ngại nền dân chủ có thể đổ vỡ (“broken democracy”). Tuy đổi mới thể chế là cấp thiết, nhưng lúc này đoàn kết dân tộc để chấn hưng đất nước là mục tiêu cấp bách, trong khi đấu tranh cho tự do dân chủ và nhân quyền là một quá trình lâu dài.   

   

Vận động hành lang 

Một số người bất đồng chính kiến có xu hướng đánh giá “chuyến đi thất bại” (thậm chí trước khi sự kiện diễn ra), như “cầm đèn chạy trước ô-tô”. Trong khi một số chuyên gia Việt Nam lại tỏ ra quá lạc quan khi cho rằng chuyến đi thành công “ngoài mong đợi”, nâng quan hệ hai nước “lên một tầng rất cao” (Ts Trần Việt Thái). Ông Thái nói đây là một chuyến đi “rất thành công”… định hình một tầm nhìn, một định hướng trong quan hệ Việt-Mỹ trong thời gian tới. Có người cho ông Phúc là “cao tay” hay “tay không bắt giặc”. Không biết Thủ tướng “CLMV” tài giỏi hay do đóng góp của các trợ lý và vận động hành lang (lobbying).  

Theo Reuters (June 4, 2017), Hà Nội sợ đánh mất những gì đã đạt được với Chính quyền Obama nên đã bắt đầu vận động hành lang ngay từ khi Donald Trump được bầu, bằng một nỗ lực vận động được phối hợp đồng bộ (concerted lobbying). Vì vậy, cuộc điện đàm giữa Thủ tướng Phúc với ông Trump đã được thu xếp một tháng trước khi ông Trump nhậm chức. Theo giới ngoại giao và nghiên cứu, có một số nhân tố quan trọng như Đại sứ Phạm Quang Vinh (là người có vai trò và kinh nghiệm vận động cho các vấn đề như TPP và bỏ cấm vận vũ khí), Ngoại trưởng Phạm Bình Minh và thứ trưởng Hà Kim Ngọc (đã sang Mỹ vận động). Đại sứ Mỹ Ted Osius (là nhà ngoại giao chuyên nghiệp nên được giữ lại tại Hà Nội) cũng có vai trò tích cực. Ngoài ra còn có sự trợ giúp của bạn bè trong Quốc Hội, trong giới học giả và kinh doanh. Nhưng không thể thiếu vai trò của công ty vận động hành lang (lobbying firm) Podesta Group được Hà Nội thuê với giá $30.000/tháng (theo số liệu Bộ Tư pháp Mỹ). (“Vietnam’s White House lobbying coup secures strategic gains”, Mai Nguyen, Reuters, June 4, 2017).

Thông thường, đầu mối liên lạc để vận động là Hội đồng An ninh Quốc gia (cụ thể là ông Matt Pottinger, giám đôc phụ trách Đông Á), văn phòng Phó Tổng thống Mike Pence, Bộ Ngoại giao và Bộ Quốc phòng, v.v. Vì vậy khi ông Phúc được tiếp tại Nhà Trắng, có nhiều nụ cười và ông Trump tỏ ra thoải mái với thủ tướng Việt Nam, hơn là với các nhà lãnh đạo phương Tây khác. Ông Carl Thayer cho rằng thành công một phần là do đường lối ngoại giao tích cực (pro-active diplomacy from Hanoi). Bản Tuyên bố Chung Việt-Mỹ lần này cũng thuận lợi cho Việt Nam (như năm ngoái), đặc biệt là về vấn đề Biển Đông nơi Việt Nam đang tranh chấp với Trung Quốc. Tuyên bố Chung đề cập đến khả năng tàu sân bay Mỹ đến thăm quân cảng Việt Nam, mua sắm trang bị quốc phòng, và hợp tác về hải quân cũng như tình báo. 

Thương mại song phương

Dù sao, trước mắt giải tỏa vấn đề thương mại (Mỹ nhập siêu $32 tỷ) vẫn là cấp bách hàng đầu (vì khẩu hiệu “America First”) nên Hà Nội phải “đẩy tốt qua sông” để lấy lòng ông Trump, như một “món quà ăn hỏi”. Chính vì vậy, ông Phúc đã tuyên bố con số $15 tỷ sẽ được giao dịch. Tuy kết quả giao dịch thực tế được ghi nhận trong Tuyên bố Chung chỉ có $8 tỷ (bằng hơn nửa dự kiến) trong đó ít nhất có $5 tỷ liên quan đến các giao dịch được công bố từ năm ngoái, nhưng ông Trump vẫn đánh giá cao và hài lòng (như trong câu truyện ngụ ngôn “Phú ông xin đổi mâm xôi Bờm cười”). Bộ Thương mại khoe phía Mỹ đã ký 13 giao dịch với Việt Nam trị giá $8 tỷ, mang lại khoảng 23.000 công ăn việc làm cho người dân Mỹ.  

Ông Carl Thayer nhận xét Việt Nam “tỏ ra linh hoạt và đưa ra những đề xuất về cách thức các doanh nghiệp Hoa Kỳ có thể gia tăng xuất khẩu sang Việt Nam”, trong bối cảnh thâm hụt thương mại Mỹ-Việt ở mức $32 tỷ. Tuy thương mại đứng đầu trong nghị trình, và nằm ở top đầu trong Tuyên bố Chung, nhưng hợp tác chiến lược còn có ý nghĩa quan trọng hơn. Carl Thayer cho rằng, “tuy có sự hỗn loạn trong Nhà Trắng cũng như sự bất nhất về chiến lược” do những tuyên bố trái ngược của Trump, nhưng Hà Nội nay đã được trấn an một phần vì hiểu rõ hơn về đường hướng của quan hệ song phương với Mỹ trong những năm tới. Việt Nam vẫn có thể “đa phương hóa và đa dạng hóa” quan hệ song phương khi biết rằng “Mỹ vẫn duy trì cam kết về đối tác toàn diện với Việt Nam và vẫn hướng về Đông Nam Á”.

Theo ông Nguyễn Mạnh Hùng, tuy hai bên đã ký một số hơp đồng trị giá $8 tỷ, nhưng không có dấu hiệu hai bên sẽ sớm đạt được một hiệp định thương mại song phương (như Việt Nam mong muốn). Điều đáng chú ý là về hợp tác an ninh quốc phòng, hai bên sẽ tăng cường hợp tác hải quân và tình báo, và có khả năng tàu sân bay Mỹ sẽ tới thăm Việt Nam. Trong khi ông Trump dành nhiều quyền cho giới quân sự, thì họ luôn quan tâm đến vấn đề chiến lược. Thực ra, vấn đề hợp tác an ninh quốc phòng có triển vọng và ý nghĩa quan trọng hơn cả thương mại. Đây có thể là xu hướng quan hệ Việt-Mỹ trong giai đoạn tới, tuy Hà Nội vẫn phải chơi cờ thế như hiện nay để cân bằng quan hệ với Mỹ và Trung Quốc, trong khi từng bước nâng cấp quan hệ “đối tác toàn diện” với Mỹ bằng cách lồng ghép một số “nội dung chiến lược”.   

          

Từ khi chính thức nhậm chức, và nhất là sau tuần trăng mật, Tổng thống Trump đã thay đổi nhiều lập trường, khác với lúc tranh cử (thậm chí ngược lại). Tuy nhiên, Trump hầu như chưa có chính sách, mà chỉ đối phó tình huống. Ví dụ, Trump thay đổi lập trường với Trung Quốc, chủ yếu nhằm đối phó tình huống với Bắc Triều Tiên, làm Hà Nội lo ngại về cam kết của Mỹ tại Biển Đông. Trước mắt, tuy chưa có dấu hiệu Trump thay đổi lập trường về TPP, nhưng Hà Nội vẫn mong có một ngày nào đó, Trump sẽ quay lại sân chơi TPP và tiếp tục chính sách tái cân bằng tại Đông Á, một khi tình thế thay đổi, hoặc các cố vấn chủ chốt thuyết phục được Trump thay đổi nhận thức về Trung Quốc và vấn đề an ninh Đông Á.  

An ninh quốc phòng 

Tuy Mỹ sẽ tìm cách thay đổi cán cân thương mại (đang bị thâm hụt), nhưng quan hệ Việt-Mỹ không phải chỉ có thương mại. Theo Jonathan London, nó còn “liên quan đến tương lai trật tự kinh tế và thương mại của khu vực Châu Á-Thái Bình Dương”.  Việt Nam vừa phải tăng cường đối tác toàn diện với Mỹ (theo hướng đối tác chiến lược toàn diện), vừa phải tăng cường đối tác chiến lược toàn diện với Nhật, như một trụ cột mới ở Đông Á. 

Đáng chú ý là trong khi Thủ tướng Nguyễn Xuân Phúc hội đàm với Tổng thống Donald Trump tại Nhà Trắng (31/5/2017) thì TNS John McCain dẫn đầu phái đoàn Ủy ban Quân vụ Thượng viện (và Hạ Viện Mỹ) đã đến thăm tàu USS John McCain tại quân cảng Cam Ranh, trong chuyến thăm Việt Nam (từ 31/5-2/6/2017). Trước đó John McCain đã gặp Chủ tịch nước Trần Đại Quang và Bộ trưởng Quốc phòng Ngô Xuân Lịch. John McCain viết trên trang Twitter (1/6/2017) là ông “Rất vinh hạnh gặp gỡ các quan chức Việt Nam, cũng như giới lãnh đạo xã hội dân sự vào thời điểm quan trọng nhất trong quan hệ Mỹ-Việt”.

Trong lần gặp Chủ tịch nước Trần Đại Quang (1/6/2017) John McCain nói: “Hoa Kỳ ủng hộ tự do hàng hải, hàng không trong khu vực; hợp tác giữa các quốc gia nhằm ngăn chặn những nguy cơ về an ninh đối với sự phát triển, ổn định”. Hợp tác quân sự giữa hai nước trong giai đoạn hiện nay rất quan trọng, trong bối cảnh Trung Quốc tiếp tục là mối đe dọa an ninh trên Biển Đông. Hợp tác quân sự Việt-Mỹ bao gồm cả việc quân đội Mỹ sử dụng kho cất trữ thiết bị vật tư trên lãnh thổ Việt Nam để sử dụng ngay khi cần thiết.

Tại Diễn đàn Đối thoại hàng năm về An ninh tại Shangri-la, Singapore (2/6/2017), Bộ trưởng Quốc phòng Mỹ James Mattis nói thẳng “Chúng tôi phản đối các quốc gia quân sự hóa các hòn đảo nhân tạo và thực thi thái quá các yêu sách biển… Chúng tôi không thể và sẽ không chấp nhận những thay đổi đơn phương, cưỡng ép hiện trạng”.

Bàn cờ chiến lược

Theo ông Alexander Vuving (giáo sư tại Asia-Pacific Center for Security Studies, Hawaii), “Chính quyền Trump rất quan tâm đến việc thúc đẩy quan hệ với Việt Nam, vì Hoa Kỳ nhận thức rõ vai trò chiến lược của Việt Nam tại Châu Á”. 

Ông Michael Green (Phó chủ tịch CSIS) nói với Washington Times “thắt chặt quan hệ liên minh với Hoa Kỳ về an ninh cũng là một mục tiêu hàng đầu trong chuyến đi Mỹ của ông Phúc”. Theo Michael Green, ông Phúc muốn liên minh với ông Trump tương tự như liên minh mà ông Trump đã thiết lập với Thủ tướng Nhật Shinzo Abe. Ông Green nói: “Việt Nam không phải là một quốc gia muốn xa lánh Mỹ vì ông Donald Trump làm tổng thống”. Báo Washington Times dẫn lời ông Anthony Cordesman, một chuyên gia quân sự tại CSIS, nói: “ai cũng biết là Việt Nam từ lâu vẫn coi Trung Quốc là một mối đe doạ đối với sự tồn tại của mình, và ông Phúc mong muốn Mỹ đóng một vai trò lớn hơn trong vấn đề Biển Đông”.

Việt Nam và các nước Đông Nam Á khác tin rằng chỉ có Hoa Kỳ mới có thể kiềm chế những hành động hung hăng nhằm áp đặt chủ quyền của Trung Quốc. Một lựa chọn cho chính quyền Trump là bán thêm vũ khí và chuyển giao thiết bị quâ sự cho các đồng minh như Việt Nam, để tăng cường khả năng chiến đấu của lực lượng hải quân các nước này. Theo ông Rodger Baker, (Phó Chủ tịch Stratfor Global Intelligence), “Trong tuần qua, Washington đã chuyển giao một số tàu cho lực lượng Tuần duyên Việt Nam. Hai bên đã có giao lưu hải quân và Mỹ cũng đã dỡ bỏ một số hạn chế đối với việc xuất khẩu vũ khí sang Việt Nam”. 

Theo ông Jonathan Stromseth (viện Brookings), chuyến thăm Washington của Thủ tướng Việt Nam “đã tăng thêm đà cho mối quan hệ Việt-Mỹ ngày càng có tính cách chiến lược hơn”. Ông Stromseth cho biết Nhà Trắng cũng đang lôi kéo một số quốc gia Đông Nam Á khác khi Trung Quốc tiếp tục mở rộng phạm vi ảnh hưởng và lo ngại ngày càng tăng về cam kết của Mỹ đối với khu vực, đặc biệt sau khi Washington rút ra khỏi Hiệp định TPP. 

Một số rào cản

Ông Joshua Kurlantzick (Senior Fellow, CFR), thừa nhận Viêt Nam vừa có những đơn đặt hàng trị giá $8 tỷ, đóng góp tạo ra công ăn việc làm cho người Mỹ. Hai bên đã thảo luận một số vấn đề chiến lược, như Việt Nam muốn mua thêm tàu tuần duyên của Mỹ. Nhưng những giao dịch này chưa chắc làm cho Chính quyền Mỹ hài lòng, vì sự hứng khởi này che đậy một số rào cản đối với việc tăng cường và nâng cấp đối tác toàn diện thành đối tác chiến lược toàn diện giữa hai quốc gia cựu thù này. Dưới đây là một vài ví dụ để minh họa.

Đại diện thương mại Mỹ Robert Lighthizer nhấn mạnh $32 tỷ thâm hụt thương mại với Việt Nam, cho rằng Việt Nam thu lợi một cách bất công qua thương mại với Mỹ, vì bán cho Mỹ nhiều hơn là mua của Mỹ. Trong chuyến đi vừa qua, Thủ tướng Phúc đã dùng hình ảnh chiếc giày để vạch ra những bất cập trong thâm hụt thương mại với Mỹ, làm Việt Nam được lợi rất ít từ Mỹ qua giao dịch thương mại. Nhưng chắc là phía Mỹ vẫn tiếp tục công khai lên án và ép Việt Nam để cố gắng làm giảm thâm hụt thương mại nói trên. Ví dụ, các nhà thầu quân sự Mỹ có thể ký những hợp đồng quân sự quan trọng với Việt Nam. 

Vì vậy một Hiệp định TPP mà không có Mỹ sẽ tiếp tục làm tăng thêm sự khác biệt giữa hai bên. Thật khó mà hình dung được trong mấy năm tới, làm thế nào hai nước có thể tìm được đủ thiện chí cho các vấn đề thương mại để đạt được hiệp định song phương (đến nay vẫn còn xa vời). Làm thế nào để ông Trump coi Việt Nam là một đối trọng có tiềm năng trong khu vực để đối phó với Trung Quốc (“Vietnam and the United States Make Nice for Now but Disappointment Looms”, Joshua Kurlantzick (Senior Fellow, CFR, June 1, 2017).

Theo nhà báo Helen Clark, quan hệ cá nhân ở Việt Nam không quan trọng bằng quan hệ nhà nước về thương mại và chiến lược. Ông Phúc và ông Trump tuy bắt tay vui vẻ, nhưng hai con người này khác nhau hoàn toàn. Trong đối thoại, họ chỉ nói chuyện với nhau bằng những luận điểm được chuẩn bị kỹ (talking points). Vì Trump coi trọng quan hệ cá nhân, nên trong 30 phút hai nhà lãnh đạo làm thế nào để có tiếng nói chung? Cũng may, kết quả duy nhất làm Trump hài lòng là giao dịch trị giá $8 tỷ hàng hóa. (“Nothing personal: a lesson for Trump in Vietnamese politics”, Helen Clark, South China Morning Post, June 5, 2017).

Thay lời kết

Tuy các chuyên gia tư pháp của Nhà Trắng đang tính toán đề phòng khả năng Trump bị phế truất, nhưng khả năng này rất thấp. Điều đó có nghĩa là trong 3 năm rưỡi nữa, không chỉ người Mỹ mà cả thế giới phải chấp nhận Trump, một Tổng thống Mỹ khó tính và khó đoán. Không chỉ ông Phúc, mà cả ông Abe và ông Tập cũng phải lấy lòng Trump. Lúc này Hà Nội phải cố “đẩy tốt qua sông” như một nước cờ “hedging”. Sau khi đi Mỹ, ông Phúc đi thăm Nhật (4-8/6/2017). Tăng cường đối tác chiến lược với Nhật lúc này là đúng hướng.   

Tuy các giao dịch ban đầu trị giá $8 tỷ là một “mâm xôi” làm cho “ông Trump” vui lòng vì có “thành quả” để khoe thành tích “America First”, nhưng chưa biết ông Trump sẽ vui được bao lâu. Bên cạnh “mâm xôi” thương mại, ván cờ chiến lược vẫn đang chuyển động theo hướng “đồng sàng dị mộng”, tuy cả hai bên đều không muốn làm mất lòng Bắc Kinh. Kết quả ban đầu của vận động hành lang có tác dụng, dù khó khăn. Ông Phúc không những được ông Trump “bắt tay chặt” và “chụp hình chung”, mà còn được “gói xôi” mang về.  

NQD. 6/6/2017  

Quan hệ Việt Nam - Hoa Kỳ

Quan hệ Việt Nam - Hoa Kỳ

Sắp tới ngày giỗ lần thứ 2 ông Trần Quang Cơ (TQC), bà Trần Thị Vượng vợ ông Cơ nói với mình mời giúp một số bạn bè vong niên (vì bà Trần Quang Cơ đã trên 80 tuổi rồi) đến ngồi với nhau, nhất là có người ít khi gặp vì sống mãi trong Tp HCM như nhà báo Huy Đức.

Theo bà Vượng, cuộc gặp như một lời cảm ơn những người bạn này vì đã có lòng quý mến ông Cơ, đã tìm tư liệu và viết bài về ông nhân ngày ông mất 2 năm trước đây.

Mấy người được mời đều đến dự đầy đủ: nhà báo Kim Dung/Kỳ Duyên; nhà báo Huy Đức; nhà nghiên cứu Nguyễn Quang Dy; cựu Đại sứ Trần Tam Giáp, hiện là Chủ nhiệm CLB cán bộ hưu trí BNG; và tôi, là chủ trang blog này. Về phía gia đình có anh Trần Sơn, là thứ trong gia đình nhưng là con trai cả ông bà Cơ; có cháu Trần Quang Hùng gọi ông Cơ là chú ruột. Trong số khách chỉ có bác Giáp là người cùng thế hệ với bà Vượng.

Buổi gặp diễn ra rất đầm ấm, nhiều câu chuyện được dịp giãi bày.

Khi về đến nhà, tối khuya hôm đó anh Nguyễn Quang Dy gửi cho tôi mấy dòng kèm một bài viết khá dài. Thư anh Dy viết: “Cám ơn ông Vĩnh đã tổ chức buổi gặp mặt trưa nay với chị Vượng (phu nhân ông Trần Quang Cơ/TQC). Tôi có nói với chị Vượng là sẽ cố gắng viết xong bài này hôm nay như một món quà nhỏ tặng chị Vượng và để tưởng nhớ đến ông TQC. Giữ lời hứa, tối nay tôi đã viết xong và vừa gửi để đăng. Hy vọng chị Vượng và ông TQC, người 2 năm nay đang ở chốn rất xa rất xa ...vui lòng. (NQD).

Bài viết của tác giả Nguyễn Quang Dy là như anh nói, là “để tưởng nhớ đến ông Trần Quang Cơ” bởi ai cũng biết, ông Cơ cùng với ông Nguyễn Cơ Thạch, ông Lê Mai…đều là những người góp nhiều công sức cho việc xây đắp mối quan hệ Việt Nam – Hoa Kỳ ở một giai đoạn còn mắc mớ rất nhiều trở ngại. Nhưng những nhà ngoại giao cao cấp thời đó của Việt Nam đã có con mắt nhìn xa trông rộng, và đã cùng nhau đặt được những viên đá đầu tiên xây dựng nên mối quan hệ Việt – Mỹ sau cuộc chiến tranh Việt Nam, kết thúc ngày 30/4/1975.

Ngay lúc này lại đang diễn ra chuyến thăm chính thức Hoa Kỳ của Thủ tướng Nguyễn Xuân Phúc nên bài viết của tác giả Nguyễn Quang Dy càng có thêm ý nghĩa thời sự, thời cuộc.

Xin trân trọng giới thiệu với bà con và bạn bè bài viết nói tới trên đây để chúng ta cùng chia sẻ.

 Vệ Nhi/Nguyễn Vĩnh

----- 

Triển vọng quan hệ Việt – Mỹ

Nguyễn Quang Dy

Thủ tướng Nguyễn Xuân Phúc đã bắt đầu chuyến thăm Mỹ chính thức (29-31/5/2017). Đã có nhiều người bình luận và phỏng đoán về sự kiện này. Có lẽ đây là một dịp tốt để nhìn lại quan hệ Việt-Mỹ trong bối cảnh thế giới mới đầy biến động bất thường và bất định. Muốn hiểu hiện tại và biết về tương lai, chúng ta không được quên quá khứ.  

Trở về tương lai 

Mỗi khi đề cập đến quan hệ Việt-Mỹ, người ta thường nhớ lại quá khứ đau buồn khi Chiến tranh Việt Nam đã biến hai quốc gia này thành kẻ thù. Nhưng nhiều người quên mất lịch sử trước đó khi hai quốc này gia suýt nữa trở thành đồng minh. Ngày 16/7/1945, OSS đã cử nhóm “Con Nai” (Deer Team) đến Tân Trào để giúp Việt Minh, sau khi cụ Hồ thỏa thuận với Archimedes Patti (chỉ huy OSS tại Kunming). Hơn bốn thập kỷ sau Chiến tranh Việt Nam, nay hai quốc gia lại đang cố gắng để trở thành đồng minh, như “trở về tương lai” (back to the future). Vậy số mệnh trong tử vi của hai quốc này là kẻ thù hay đồng minh? Các sử gia cần làm rõ và xác định xem vì sao đoàn tàu Việt-Mỹ đã bị bẻ ghi đi chệch sang hướng khác, với những “hệ quả không định trước”, và làm thế nào để đưa đoàn tàu này “trở về tương lai”. 

Nếu đặt quan hệ Việt-Mỹ vào bức tranh lịch sử đầy nghịch lý và trớ trêu đó, chuyến thăm Mỹ của thủ tướng Nguyễn Xuân Phúc lần này (cũng như các chuyến thăm của lãnh đạo hai nước trước đây) chỉ là những điểm dừng chân của đoàn tàu Việt-Mỹ tại các nhà ga (cả ga chính và “ga xép”). Thế giới hiện nay còn nhiều nghịch lý và điên rồ hơn trước, vì ngày càng nhiều kẻ khùng định cướp lái và bẻ ghi các đoàn tàu quốc gia. Trong khi có những người tin rằng thế giới đang tiến gần đến “ngày tận số”, thì nhiều người khác mất hết lòng tin vào hiện tại và tương lai, vì họ đã quên hoặc hiểu nhầm quá khứ. Ảo tưởng và nhầm lẫn trong lịch sử đã phải trả giá rất đắt, nên nếu lặp lại sai lầm một lần nữa thì thật là ngu xuẩn và điên rồ.

Có thể nói đoàn tàu Viêt-Mỹ đã vượt qua một quãng đường dài, có lúc chạy nhanh, có lúc chạy chậm, có lúc thậm chí dừng lại một chỗ vì lúng túng không biết chạy hướng nào trước ngã ba đường. Vấn đề không phải là đường ray hay biển chỉ đường bị sai mà là do đầu óc của những người lái tàu bị hồ đồ nhầm lẫn, nên lầm đường lạc lối. Đoàn tàu đã rời ga “Đối tác Toàn diện” gần bốn năm, nay đang hướng tới ga mới là “Đối tác Chiến lược Toàn diện”. Nhưng không hiểu sao đoàn tàu Việt-Mỹ chạy mãi mà vẫn chưa tới được cái ga đó (cứ như một nhà ga ảo). Có lẽ chuyến thăm Mỹ của ông Nguyễn Xuân Phúc cũng chỉ tới được một cái “ga xép” dọc đường, chứ chưa tới được cái ga chính, vì chủ nhân của Nhà Trắng đã thay đổi. Một năm trước đây khi ông Obama còn làm chủ Nhà Trắng, chỉ cần Hà Nội dấn thêm một bước nữa là đoàn tàu Việt-Mỹ có thể tới được cái ga đó rồi (nhưng nay cơ hội đó đã trôi qua). 

Những rào cản lớn    

Chặng đường trước mắt của đoàn tàu Việt-Mỹ còn nhiều trắc trở, với những rào cản hữu hình và vô hình (mà người ta sợ “nhạy cảm” nên không nói ra). Rào cản lớn nhất có tên là Bắc Kinh. Cứ mỗi khi đoàn tàu Việt-Mỹ định tăng tốc thì nó lại xuất hiện, làm cho đoàn tàu lắc lư phải chạy chậm lại, hoặc dừng hẳn. Ví dụ, khi đoàn tàu Việt-Mỹ đang chạy tới ga “Normalization” (hay “WTO” và “BTA”) thì lại có biển báo dừng lại, không phải biển cấm vì tàu đi vào đường một chiều, mà là biển báo hiệu nguy hiểm vì “diễn biến hòa bình”. Điều trớ trêu là Bắc Kinh ngăn cản Hà Nội kết thân với Washington, trong khi họ làm tình với nhau. 

Mặc dù Hà Nội biết cái biển báo đó là của Bắc Kinh, nhưng đoàn tàu vẫn phải chạy chậm hay dừng lại, không phải vì người lái tàu Hà Nội sợ sai luật giao thông mà sợ sai “quy trình vì đại cục”, như một bóng ma vô hình. Cứ mỗi khi Hà Nội cử lãnh đạo nào sang Washington, thì lại phải sang Trung Nam Hải trước, như một tiền lệ “bất thành văn”. Cái bóng Bắc Kinh đã ám ảnh đoàn tàu Viêt-Mỹ suốt 27 năm qua (từ 9/1990) khi những người lái Tàu Hà Nội và Bắc Kinh gặp nhau bí mật tại Thành Đô để “bẻ ghi” đoàn tàu Việt-Trung chạy theo hướng ngược lại. Từ “kẻ thù trực tiếp và nguy hiểm nhất”, Trung Quốc trở thành “đối tác chiến lược toàn diện” với “16 chữ vàng”. Đó là một bước ngoặt chiến lược nguy hiểm để “trở về tương lai” của mối quan hệ “Bắc thuộc” (mà ông Nguyễn Cơ Thạch lúc đó đã cảnh báo).  

     

Rào cản lớn thứ hai đối với đoàn tầu Việt-Mỹ là Nhân Quyền, mà trước đây là vấn đề MIA đã từng cản trở quan hệ Việt-Mỹ suốt thời hậu chiến. Điều trớ trêu là trong khi Washington chấp nhận chế độ cộng sản Hà Nội mà biểu tượng là Tổng thống Obama đã tiếp Tổng bí thư Nguyễn Phú Trọng trong “Phòng Bầu dục” của Nhà Trắng, thì Washington lại không thể bỏ qua hồ sơ vi phạm nhân quyền, do sức ép của Quốc Hội và dư luận báo chí. Hiện nay, mặc dù Tổng thống Donald Trump có thể bị nhiều người Mỹ phê phán là vi phạm nhân quyền hay vi phạm quyền tự do báo chí, nhưng vấn đề Nhân quyền vẫn là một “cục xương mắc họng” trong quan hệ Viêt-Mỹ. Vì vậy không nên nhầm lẫn giữa hai vấn đề này. Trong khi rào cản Bắc Kinh là một thực tế khách quan mà Hà Nội không làm gì được (trừ phi “thoát Trung”), thì rào cản Nhân quyền là một vấn đề mà Hà Nội có thể tháo gỡ bằng đổi mới thể chế. 

Rào cản lớn thứ ba là sự “bất cập” của năng lực lãnh đạo (trong ngoại giao cá nhân). Mặc dù ai cũng biết ông Donald Trump là một Tổng thống bất bình thường, thậm chí có nhiều tai tiếng, nhưng nguyên thủ nước nào cũng phải đến Washington gặp ông Trump, từ Thủ tướng Nhật Abe đến Chủ tịch Trung Quốc Tập Cận Bình, thủ tướng Đức Merkel, thủ tướng Anh May, v.v. Đơn giản vì Mỹ vẫn là siêu cường số một thế giới. Vì vậy, Thủ tướng Việt Nam muốn đến Nhà Trắng gặp ông Trump cũng là điều dễ hiểu, vừa vì lợi ích quốc gia (để đối phó với những vấn nạn hiện nay), vừa vì lợi ích cá nhân (để tăng cường vị thế chính trị của mình). 

Tuy các cố vấn chủ chốt của ông Trump như Cố vấn An ninh Quốc gia HR McMaster, ngoại trưởng Rex Tillerson (trong nhóm “Axis of Adults”) có thể ủng hộ quan hệ đối tác Việt-Mỹ, vì lợi ích chung của hai nước. Nhưng họ có thuyết phục được ông Trump coi Việt Nam là “đối tác quan trọng” về kinh tế và chiến lược hay không, còn phụ thuộc vào ông Phúc có chứng minh được điều đó hay không, bằng cách trực tiếp thuyết phục ông Trump khi gặp gỡ. Ông Trump vốn thích “ngoại giao cá nhân” (personal diplomacy) và hay hành động theo cảm tính, đôi khi thất thường nên rất khó đoán. Trong khi ông Trump có thể tùy hứng thay đổi kịch bản có sẵn (script), thì ông Phúc (và hầu hết lãnh đạo Việt Nam) lại quen dựa vào kịch bản một cách cứng nhắc, nên dễ bị động và lúng túng. Vấn đề là ông Phúc làm thế nào để gây ấn tượng cá nhân tốt đẹp với ông Trump (như các nguyên thủ khác vẫn làm). Điểm mạnh của ông Trump lại là điểm yếu của ông Phúc (đã từng mang tiếng là “Thủ tướng CLMV”). 

Tuy nhiên ông Phúc có thể dùng chiến thuật “du kích” làm ông Trump bất ngờ, như đề nghị mua thêm vũ khí tối tân, hoặc lập luận rằng trong số 32 tỷ USD thâm hụt thương mại mà Mỹ “nhập siêu” từ Việt Nam (năm 2016), hầu hết là sản phẩm điện tử của hãng Sam Sung và Intel (như điện thoại di dộng và linh kiện máy tính) sản xuất gia công tại Việt Nam. Số hàng hóa “nhập siêu” này thực chất không phải là hàng Việt Nam xuất khẩu sang Mỹ, mà là hàng Việt Nam gia công cho nước ngoài để hưởng dịch vụ (chỉ khoảng 5-8% gía trị hàng hóa). Nói cách khác, đây là một sự nhầm lẫn “oan” cho Việt Nam, do khác nhau về cách thống kê.  

    

Xung quanh chuyến đi

Trước khi Thủ tướng Nguyễn Xuân Phúc sang thăm Mỹ (29-31/5/2017), Chủ tịch nước Trần Đại Quang đã thăm chính thức Bắc Kinh (11/5/2017) nhân dịp dự diễn đàn quốc tế “Một Vành Đai một Con Đường” (14-15/5/2017). Ông đã gặp Thủ tướng Lý Khắc Cường và Chủ tịch Tập Cận Bình, và hai bên đã thông qua Thông cáo Chung về Biển Đông. Trong một động thái khác, ngày 22/5/2017, đại sứ Mỹ Ted Osius đã trao cho Cảnh sát biển Việt Nam 6 tàu tuần tra biển (Metal Shark) trong số 18 chiếc mà Tổng thống Obama đã cam kết 4 năm trước. Tiếp đó, ngày 24/5/2017, chiến hạm USS Dewey đã đi vào khu vực 12 hải lý quanh đảo Vành Khăn tại Trường Sa, mà không thông báo trước như thường lệ “đi qua vô hại” (innocent passage). Đây là chuyến tuần tra FONOP đầu tiên, kể từ khi ông Trump lên làm tổng thống.

Ông Nguyễn Xuân Phúc là thủ tướng đầu tiên của một nước ASEAN mà ông Trump tiếp chính thức tại Nhà Trắng, tuy trước đó đã có các lãnh đạo Châu Á khác gặp ông Trump như Thủ tướng Shinzo Abe và Chủ tịch Tập Cận Bình. Để thu xếp cho lãnh đạo nước họ gặp ông Trump và tháo gỡ những rào cản, người Nhật và người Trung Quốc đã phải khôn khéo vận động (lobby). Việt Nam cũng không phải là ngoại lệ. Mấy tháng qua, lãnh đạo Hà Nội đã chủ động bày tỏ mong muốn gặp ông Trump, và cử các đoàn đi Mỹ vận động Quốc Hội và các thế lực ủng hộ quan hệ với Việt Nam và duy trì tuần tra tại Biển Đông (FONOP). Theo Reuters, Viêt Nam đã thuê một người vận động hành lang (lobbyist) với giá 30.000 USD/tháng. 

Ngày 20-21/4/2017, Ngoại trưởng Việt Nam Phạm Bình Minh đã đến Mỹ để “tiền trạm”, gặp các quan chức chủ chốt của Chính quyền và Quốc hội, trong đó có Ngoại trưởng Rex Tillerson và Cố vấn An ninh Quốc gia H.R. McMaster. Trong dịp đó, ông McMaster đã trao cho ông Minh thư của Tổng thống Donald Trup mời Thủ tướng Nguyễn Xuân Phúc sang thăm Mỹ. Đồng thời, ông Minh cũng chuyển lời mời chính thức của Chủ tịch nước Trần Đại Quang mời Tổng thống Donald Trump tham dự cuộc họp thượng đỉnh APEC tại Đà Nẵng (tháng 11/2017) và thăm Việt Nam. Ông Trump đã nhận lời và khẳng định sẽ tham dự.  

Mặc dù ông Trump đã quyết định rút khỏi TPP, bỏ rơi chính sách xoay trục sang Châu Á của ông Obama, và tỏ ra không tha thiết với vấn đề Biển Đông, nhưng trước chuyến thăm của ông Phúc, 

Reuters (28/5/2017) nhận thấy một số dấu hiệu tích cực. Nhà Trắng gọi Việt Nam “là một trong những đối tác quan trọng của Mỹ ở Đông Nam Á”. Người phát ngôn Bộ Ngoại Giao Mỹ (Katrina Adams) nói rõ, “Quan hệ đối tác Việt-Mỹ là một phần cốt yếu trong chính sách đối ngoại của Mỹ tại khu vực châu Á-Thái Bình Dương” (the US-Vietnam partnership is a critical component of US foreign policy in the Asia-Pacific region). Theo Carl Thayer, Viêt Nam là “một con bài quan trọng trong cấu trúc an ninh đa phương trong khu vực” của Mỹ, nhất là trong bối cảnh ông Rodrigo Duterte “lánh xa Mỹ và xích lại với Trung Quốc”. 

Các nhà phân tích cho rằng dưới thời Trump, Mỹ đã lặng lẽ rút lui khỏi khu vực, để Trung Quốc tự do hành động bá quyền, làm phương hại cho các nước như Việt nam. Sự nhân nhượng của Washington là một củ cà rốt to để đánh đổi lấy sự giúp đỡ của Bắc Kinh nhằm đối phó với Bắc Triều Tiên, một việc Trump rất cần nên sẵn sàng thỏa hiệp. Nhưng theo Carl Thayer, lúc này Việt Nam lại gần với Mỹ còn hơn cả hai nước đồng minh có hiệp ước quân sự với Mỹ là Thái Lan và Philippines. Việt Nam cần tham gia nhóm các nước đối tác của Mỹ trong khu vực (mà Singapore là đối tác số một). Theo Diplomat (5/2016) Việt Nam trở nên quan trọng hơn trong chiến lược kiềm chế Trung Quốc bành trướng ảnh hưởng trong khu vực.

Đánh giá triển vọng

Hãy tham khảo một số đánh giá của những chuyên gia quen biết.

Theo Alexander Vuving ( “What Vietnam Can Offer America”, Alexander Vuving, National interest, May 27, 2017) vấn đề sống còn của Việt Nam là làm thế nào cân bằng mối quan hệ với Bắc Kinh và Washington. Đó là bối cảnh cho chuyến thăm Mỹ của ông Phúc. Vuving cho rằng trong quan hệ với Mỹ có 3 vấn đề quan trọng nhất thiết phải đạt được. Thứ nhất là phải đạt được một hiệp định thương mại và đầu tư có triển vọng. Thứ hai là phải thỏa thuận được quan điểm về Biển Đông không chấp nhận hiện trạng. Thứ ba là phải xây dựng quan hệ đồng minh Viêt-Mỹ trên cơ sở “đối tác chiến lược toàn diện”. Tuy quan hệ đối tác phải mang tính chiến lược sâu sắc hơn, nhưng không nhất thiết phải là cam kết quốc phòng.   

Theo Minxin Pei (“The TPP’s Second Act”, Minxin Pei, Project syndicate, May 24, 2017), quan điểm đồng thuận cho rằng thực tế ông Trump đã nhân nhượng và trao Đông Á cho Trung Quốc tuy có cơ sở, nhưng lại bỏ qua một thực tế địa chính trị cơ bản. Đó là nhiều nước Đông Á đã dựa dẫm ỷ lại vào vai trò đứng đầu của Mỹ nên không đầu tư cho an ninh kinh tế và quốc phòng của mình. Nay không còn dựa dẫm được vào Mỹ để duy trì hòa bình và thinh vượng, họ đang đứng trước các sự lựa chọn rất khó khăn, và phân hóa làm 3 nhóm.  

Nhóm thứ nhất chọn cách ngả theo Trung Quốc, bao gồm một số nước như Thailand, Malaysia, Cambodia, Laos. Nhóm thứ hai chọn chiến lược đề phòng rủi ro (hedging strategy), gồm các nước như Australia, South Korea, Singapore. Nhóm thứ ba chọn chiến lược tự lo cho mình (self-help strategy) gồm các nước như India, Japan, Vietnam, Indonesia.  

Để lấp lỗ trống do Mỹ rút khỏi TPP, Nhật phải dẫn đầu TPP11, thuyết phục các nước Châu Á xiết chặt hàng ngũ, không khuất phục Trung Quốc. Muốn vậy, Nhật phải có chính sách sẵn sàng chấp nhận phí tổn cao hơn để giữ cho Nhật và các đối tác khác thoát khỏi quỹ đạo Trung Quốc. Nếu Hàn Quốc và Indonesia tham gia TPP11, thì cán cân sẽ thay đổi. 

Theo Jonathan London (“High Stakes for Vietnam Prime Minister’s Visit to Washington”, Jonathan London, CSIS CogitAsia, May 29, 2017), chuyến thăm của ông Phúc có ý nghĩa quan trọng trên 3 lĩnh vực. Thứ nhất là thương mại. Mỹ và Việt Nam có nhiều lý do để mở rộng và đa dạng hóa quan hệ thương mại. Điều này sẽ giúp Việt Nam tránh được tình trạng sử dụng những công nghệ rẻ tiền, gây ô nhiễm cao, có hại cho người lao động, đồng thời khuyến khích Chính phủ bỏ những dự án nhiệt điện gây ô nhiễm và thay bằng những dự án mới dựa trên công nghệ và đầu tư của Mỹ, ví dụ như khai thác nguồn khí đốt ngoài khơi.  

Thứ hai là vấn đề an ninh. Làm thế nào để Mỹ và Việt Nam (cùng các nước khác) có thể đảm bảo cho môi trường an ninh hàng hải ở Đông Á, phù hợp với luật quốc tế. Trước những dấu hiệu Bắc Kinh đang theo đuổi những mục đích ngược với lợi ích của Mỹ, thì lợi ích an ninh của Việt Nam và Mỹ ngày càng song trùng, hơn với bất cứ nước nào khác.  Hai nước cần tiếp tục hợp tác về an ninh, như vừa rồi Mỹ đã chuyển giao cho Việt Nam 6 tàu tuần tra biển. Vì Trump quan tâm đến mua bán vũ khí, nên đây có thể là một lĩnh vực dễ hợp tác.  

Thứ ba là một khía cạnh không đo đếm được nên dễ bị bỏ qua, liên quan đến vai trò của Thủ tướng Nguyễn Xuân Phúc, liệu ông ấy có vị thế quan trọng như thế nào trong sự phát triển kinh tế và chính trị của Việt Nam. Tuy là người có tư tưởng cải cách, nhưng ông Phúc lại tỏ ra thiếu khí thế và tiếng nói về vấn đề nhân quyền. Vừa rồi, trong khi Ban Tuyên giáo kêu gọi đối thoại với giới bất đồng chính kiến, thì không khí lấn át của chủ nghĩa bảo thủ lại trỗi dậy. Theo các nhà quan sát, đây là một tín hiệu xấu cho tương lại cải cách ở Việt Nam. Trong bối cảnh đó, không biết chuyến thăm Mỹ của Thủ tướng Phúc có ích lợi gì.  

Vì vậy, hy vọng Nhà Trắng, Quốc hội, và các lãnh đạo khác trong chính quyền có tiếng nói rõ ràng và tha thiết để biểu lộ cam kết thúc đẩy quan hệ song phương với Việt Nam. Xét cho cùng, chỉ có người Việt Nam mới tự quyết định được tương lai của mình. Nếu nhìn xa hơn, bỏ qua chuyện chính trị trước mắt, thì Việt Nam và Mỹ có nhiều lợi ích lâu dài để xây dựng một quan hệ vững mạnh, đặc biệt là về lĩnh vực thương mại và quốc phòng.   

Theo David Brown (“Vietnam’s Premier Phuc Enters the US Cobra Den”, David Brown, Asia Sentinel, May 29, 2017), TPP là công cụ để Hà Nội tháo gỡ sự ách tắc về ý thức hệ. Còn đối với quan hệ Viêt-Mỹ, TPP là chất keo kinh tế để gắn kết một quan hệ đối tác chiến lược bền vững. Tuy ông Trump đã rút khỏi TPP, nhưng Hà Nội vẫn hy vọng đạt được một hiệp định thương mại song phương với Mỹ tương tự như TPP (là ưu tiên cao nhất của ông Phúc). Biết đâu một ngày nào đó, Việt Nam sẽ trở thành cầu nối để đưa Mỹ trở lại sân chơi TPP. 

David Brown cho rằng bản thân cuộc gặp ông Trump 30 phút tại Phòng Bầu dục là một sự kiện quan trọng, vì 3 ý nghĩa. Thứ nhất, Ngoại trưởng Phạm Bình minh và Đại sứ Phạm Quang Vinh đã thu xếp để ông Phúc trở thành thủ tướng đầu tiên của ASEAN được ông Trump tiếp tại Nhà Trắng. Thứ hai, Hà nội có lý do để hy vọng đàm phán thương mại song phương (như TPP) sẽ có kết quả. Thứ ba, món quà của Hà Nội mà ông Phúc đem đến cho ông Trump có thể là đề nghị mua một số vũ khí tối tân của Mỹ. Đây có thể là cái chốt của cuộc gặp. Trong khi ông Phúc có thể bám vào kịch bản có sẵn, thì ông Trump lại hay nói nhiều và tùy hứng, nên không loại trừ tình huống bất ngờ, có thể lái quan hệ Viêt-Mỹ theo một hướng khác.   

Thay lời kết

Tuy các nhà quan sát có thể phân tích nhưng rất khó dự đoán kết quả của sự kiện ngoại giao này, liệu có xảy ra trục trặc hay sai sót nào không. Đây vừa là một cơ hội vừa là thách thức và rủi ro đối với ông Phúc, vì Donald Trump là một bài toán đố khó tìm lời giải. Là một lái buôn (dealer) đầy cá tính, Donald Trump không phải là Bill Clinton hay Barack Obama. Ông ấy muốn phủ nhận mọi di sản của chính quyền trước. Đối với một tổng thống khác, kết quả gặp gỡ tùy thuộc nhiều hơn vào sự chuẩn bị (homework) và làm việc nhóm (teamwork). Nhưng đối với ông Trump, nó tùy thuộc nhiều hơn vào ngoại giao cá nhân và tương tác cá nhân (là một điểm yếu của ông Phúc). Cuộc gặp gỡ này có thể là một màn trình diễn của hai nhân vật có cá tính, như trong một chương trình “truyền hình thực tế” (reality television show).   

Hiện nay, lo ngại lớn nhất của Việt Nam là liệu Mỹ và Trung Quốc có trở nên quá gần gũi và do đó không đếm xỉa đến lợi ích của Việt Nam hay không. Đối với Việt Nam lúc này, lựa chọn đối sách khả thi là rất khó, nên phải chơi cờ thế (gambit) bằng đề phòng rủi ro (hedging). Vì vậy, Việt Nam đang tăng cường hợp tác chặt chẽ với Nhật (chơi “lá bài Nhật”) và chuyển sang “phương án B” về TPP (còn gọi là TPP11). Vì Mỹ đã rút khỏi TPP nên Nhật trở thành động lực chính đối với TPP11, cũng như đối với Việt Nam trong quan hệ với Mỹ và Trung Quốc. Vì vậy, sự kiện ngoại giao song phương Việt-Mỹ này còn có ý nghĩa đa phương.  

NQD. 30/5/2017