Tranh của: Nguyễn Xuân Hoàng
Rồi ông cười cười: Hôm nay tao có tí việc với mấy đứa quan họ, phải có mày với thằng Chu đi tháp tùng.
Nhìn ông già xách cái túi vải là tôi biết, quà cho chị em quan họ đây mà.
Vâng, bố cứ yên tâm, tôi mau mắn gật đầu.
Đấy là ông già Kim Lân vậy.
Hồi ấy có khi ông cũng chỉ ở tuổi tôi bây giờ. Không hiểu sao bây giờ
tôi chả thấy mình già tí nào, vậy mà lúc đó, cả tôi, cả anh Đỗ Chu, và
mọi người đều thấy ông cụ thật là già, ra dáng một trưởng lão. Mặc dù
nói đến “mấy đứa quan họ” thì tôi cũng biết tỏng ông nói đến “đứa” nào
rồi. Tình cảm con người ta kể cũng nhiều lắt léo.
Đã thành lệ,
mỗi lần ra khỏi Hà Nội là hai ông con như có một thỏa thuận ngầm thế nào
cũng qua Bát Đàn “đánh bát phở” cho ấm bụng. Ông không phải người khảnh
ăn, nhưng khá rành cách ăn, cách đánh chén.
Ông bảo Hà Nội xưa
ăn phở thanh cảnh chứ đâu có chuyện chém to kho mặn như cái “anh” Bát
Đàn hôm nay. Phở Bát Đàn nổi tiếng ngon là nhờ bát to, nhiều thịt, hợp
với lối sống thời bao cấp, lấy cái “chất” làm trọng. Xếp hàng một tí,
chật chội một tí, nhưng bê bát phở lên là thấy ngay cái sự hào hứng rộn
lên từ trong bụng.
Một cuốc xích lô, hai cha con đã có mặt ở bến
Nứa. Bến Nứa như là cái trạm trung chuyển lúc nào cũng đông, lúc nào
cũng chen chúc. May mà tôi có cái thẻ thương binh mỗi lần mua được hai
vé, chúng tôi ung dung lên xe có ghế ngồi phì phèo. Ông bảo bây giờ mình
đến Bắc Ninh thì thằng Chu vẫn chưa dậy.
Thằng ấy sớm cũng phải
mười giờ. Tao chưa thấy thằng nào có cái tật ngủ trưa xấu như thằng
này, khôn nhất hạng. Về Bắc Ninh nó như ông con Trời. Nhà cửa đề huề, vợ
con đâu vào đấy, cơm bưng nước rót, có mẹ già, vợ khỏe, con ngoan, lên
Hà Nội bốc phét chán mồm, nhoáy một cái “người anh em” đã tếch về Bắc
Ninh đắp chăn cười thiên hạ.
Tôi cũng đã có đôi ba bận theo ông
về Bắc Ninh chơi với anh Chu, cũng khá thạo cung cách của anh, thạo cả
lề thói dân dã nhưng thực ra rất vương giả.
Quả đúng như ông
nói, hai cha con về đến sân gần chín giờ mà nhà cửa vẫn vắng hoe. Ông
lên giọng: “Chu ơi, Chu à, dậy đi, tao với thằng Đỉnh về chơi này”.
Ngó vào nhà thấy có cái màn xô buông ở gian cạnh bóng ngưòi cọ quậy.
Ông Kim Lân bảo: “Thôi, tao với mày đi loanh quanh tí. Thằng này chưa
chịu dậy đâu”. Hai cha con vừa quay ra tới cổng thì gặp một người đàn bà
trạc ngoài năm mươi, tay cắp nón, tất tả đi vào.
Chị ta xởi
lởi: “Con chào ông, chị chào chú. Chắc ông và chú đi thăm bác Chu”.
Chúng tôi chưa kịp trả lời thì chị đã liến thoắng: “Khổ thân bác Nhu nhà
cháu ông và chú ạ. Bác giai hình như bị liệt lâu lắm rồi”. Tôi ớn lạnh
xương sống, hỏi lại: “Chị nói sao? Anh Chu bị liệt?” - “Dạ vâng” , rồi
chị hạ giọng: “Chả là lúc nào cũng thấy bác ấy nằm với cái chăn vắt
ngang bụng”.
Trời đất quỷ thần ơi, cắn rơm cắn cỏ lạy thánh mớ
bái, phỉ phui cái miệng nhà chị này! Người ta không dậy không có nghĩa
là người ta bị liệt. Sao mà cứ nói lấy được thế!
Ông Kim Lân
hỏi: “Chị là giáo viên, bạn với cái Nhu à?” - “Cháu dạy khác trường chị
Nhu ông ạ, nhưng tuần nào cháu cũng sang đây thuê sách về cho tổ bộ môn
đọc. Nhà bác ấy nhiều sách hay”. Tôi nói: “Bác ấy vẫn còn ngủ”. Chị đon
đả: “Tôi quen rồi, cứ việc vào lấy sách trong giá rồi gửi tiền thuê vào
trong ống bơ, chả hỏi han gì đâu”.
Tôi cảm thấy có một không khí
thật thân thương gần gũi. Ông Kim Lân dường như quá quen với chuyện này
nên không lấy đó làm điều. Hai cha con lần ra đầu ngõ, chặc lưỡi: ta ra
tìm cốc nước chè, “thằng Chu” hay sang đó kéo thuốc lào.
***
Hai ông con uống nước chè, ăn kẹo lạc, nghe dân làng nói chuyện về “bác
Chu” đến lắm chuyện khôi hài. Người ta nhắc đến Đỗ Chu đều với giọng
yêu mến, trân trọng, cấm thấy ai suồng sã, khó chịu. Áng chừng mười
giờ rưỡi, tôi bảo ông Kim Lân, giờ này chắc anh ấy đã dậy. Về đến ngõ, y
rằng đã thấy Đỗ Chu đang đứng vạch quần tè vào gốc sấu trước hiên nhà.
Sao lại tè lung tung thế, tôi nghĩ trong bụng, chưa kịp nói thì ông Kim
Lân đã bảo, chắc nhà không có ai. Nhà quê sướng nhất là đái bậy! Tôi
cũng là người nhà quê nhưng tôi không thấy thế.
Đỗ Chu lại quay
vào trong cái mùng xô, hồn nhiên nói với ra: “Ông và chú uống nước”. Tôi
đành lấy cái phích nước, pha trà cho có việc. Ông Kim Lân thì ngồi kéo
thuốc lào, Đỗ Chu vén màn gọi với xuống nhà: “Nhu ơi, Nhu à”. Lập tức
chị Nhu nhào lên “chào ông, chào chú” xong đứng chờ.
Đỗ Chu nói:
“Bây giờ mình lên chợ mua tôm cua ốc ếch gì đấy về lo bữa trưa cho ông
với chú ăn. Mua một con gà để tối nấu cháo, đạp xe lên báo cho mấy đứa
quan họ lo chuẩn bị tối lên đây hát cho ông và chú nghe”. Chị Nhu “vâng” một tiếng rồi dắt xe đạp ra đường.
Chiều hôm ấy, sau khi đi thăm mấy nàng quan họ về, tôi và ông Kim Lân
được anh Đỗ Chu mời lên xem căn gác nhỏ như cái tổ chim, thiết kế của
anh. Một cái bàn gỗ, một cái phản mộc, trên có khuôn cửa sổ rộng mở ra
sau vườn. Đây là căn gác đặc biệt nhất thế giới, tôi dám chắc nó có một
không hai, dưới sàn sách ném từng đống, không có các thiết bị tối tân,
không có sự trang hoàng cầu kỳ, tuyệt nhiên không có ti vi tủ lạnh.
Độc
nhất ở góc phòng phía trong được trổ một cái lỗ, lỗ này thiết kế khá
tinh vi nhưng cũng dễ nhận ra ngay vì nó được làm bằng một vỏ chai bia
Vạn Lực Trung Quốc. Chai bia được đập đáy gắn vào lỗ thủng chĩa ra sau
vườn, để khi làm việc mệt, khi mót tiểu, chủ nhân của nó chỉ việc tè vào
lỗ chai, nước tiểu phóng thẳng ra bụi cây dưới vườn. Tè xong tác giả
của những truyện ngắn thơ mộng chỉ cần đổ một cốc nước lã là rửa sạch.
Một
sự tự do đến kỳ quặc không ai nghĩ ra. Vừa thuận lợi lại vừa ích lợi vì
dưới kia, đường nước tiểu được căn đúng một cái thùng tro dành để làm
phân tuới cây trong tương lai gần.
Chị Nhu là nhà giáo, là một
phụ nữ Kinh Bắc truyền thống, lấy việc đảm đang chăm chồng nuôi con là
niềm hạnh phúc. Chị không bao giờ tham gia vào chuyện của chồng. Chồng
chị là người nổi tiếng, chị biết, nhưng chị không bao giờ lấy điều ấy ra
khoe với ai.
Việc của chị là gia đình chồng con, đóng góp với
xã hội bằng nghề dạy học. Thế là đủ vui, đủ bận. Vậy mà khi chị bị tai
biến, anh Chu một tay chăm lo vợ. Bằng tài thuyết khách của mình, bằng
tình cảm riêng, anh đã mượn được tạp chí Văn nghệ quân đội một căn phòng
vốn là kho để lặt vặt ở phía sau, dọn sạch, kê một cái giường cho vợ
nằm.
Và anh như trở thành một Đỗ Chu khác: Ít nói hẳn. Lầm lũi,
cần mẫn, siêng năng, anh không “khiến” bất kỳ ai “nhúng tay” vào, kể cả
các con, từ tắm giặt đến cơm nước thuốc men cho vợ. Anh vào tận Văn
phòng Trung ương rước được cụ thầy thuốc chuyên lo chăm sóc sức khỏe cho
lãnh tụ ra, bắt mạch, kê đơn bốc thuốc cho chị Nhu. Anh đi bốc thuốc,
về, sắc thuốc cho vợ hết ngày này sang tháng khác, nâng giấc cho vợ khẽ
khàng, đến khi chị Nhu tỉnh dần, tỉnh dần rồi khỏi dần, khỏi dần.
Tôi
hồi ấy ở Văn nghệ quân đội nên được chứng kiến từ đầu. Nhìn anh chăm
sóc vợ mà thấy cảm phục anh hơn, trước đó, không phải không có chuyện
này chuyện kia tức, ghét Đỗ Chu, nhưng qua cái đận này thì chả có cái gì
xấu của anh còn đọng lại. Tức ghét bay biến. Nhiều khi tự thấy mình xấu
hổ vì cái sự tức ghét kia. Anh chăm chị Nhu cũng kỹ càng như anh chăm
sóc những trang văn, những đứa con của đời anh vậy. Tôi nghĩ thế và tự
lấy đó làm gương cho cuộc sống của mình.
***
Ở Hội Nhà văn có những nhân vật đặc biệt, nói hay, nói nhiều, chuyện
đông tây kim cổ thảy đều am tường. Ngày xưa có Chế Lan Viên, Nguyễn
Khải, thời chúng tôi có anh Đỗ Chu, anh Nguyễn Khắc Phục. Đỗ Chu đến
phòng nào lập tức phòng đó biến thành nơi tụ tập. Các nhà văn xúm xít
vào nghe Đỗ Chu nói. Chuyện thời sự chính trị nóng hổi trong nước đến
chuyện Tây Tầu. Chuyện cung đình ông này lên ông kia xuống đến chuyện
Mỹ Nga, Hàn Nhật. Đỗ Chu có tài biện giải những lắt léo lôi thôi của sự
việc như trạng, mà anh là trạng thật. Nghe Trạng Chu nói thì đến con
kiến trong lỗ cũng phải bò ra nghe.
Tôi đã từng được chứng
kiến một “pha” ngoạn mục, ấy là một hôm, Nguyễn Khắc Phục đang cao đàm
khoát luận trong phòng Nguyễn Minh Châu về các triết luận cao siêu của
Căng, của Nít, rồi chuyện cụ Xôcrát đến ông Nguyễn Hữu Đang nhà ta đối
thoại với các triết gia hàng đầu của Pháp quốc. Chuyện đang cao trào thì
Đỗ Chu đến. Nguyễn Khắc Phục coi như không có chuyện gì xảy ra, tiếp
tục nói về chủ nghĩa hiện sinh và các nhà tư tưởng trụ cột của trường
phái này. Một lúc sau thì Đỗ Chu lặng lẽ giữ ý, biến mất, không để lại
dấu vết. Thế mới biết các nhà hùng biện của chúng ta cũng có sự kiêng kị
nhau khá rõ ràng.
Ở Hội Nhà văn từ khi được thành lập đến nay,
có hai “ông cụ” hoành tráng nhất, ấy là cụ Cơ Chế và cụ Đặc Thù, cả hai
cụ ấy đều đứng sừng sững gác hai bên cánh cổng tạo nên vẻ, khi thì
nghiêm trang huyền bí, khi thì xáo trộn xuôi ngược. Mà cái sự nghiêm
trang thường chỉ diễn vào dịp đại hội Hội Nhà văn. Có cờ đèn kèn trống
uy nghi trang trọng, có các vị lãnh đạo quốc gia, các vị đầu ngành của
đất nước đến nhiệt liệt chào mừng.
Thậm chí có binh lính nghiêm
trang gác bảo vệ, có xe hụ còi mỗi khi đoàn đại biểu đi ra diễu hành
trên đường phố. Đấy, không có ngài Cơ Chế và không có “Cụ” Đặc Thù thì
làm sao có được sự vinh danh hùng vĩ như vậy? Thế còn cái sự lộn xộn dễ
thương của mấy anh nghệ sĩ thì tất nhiên, nghệ sĩ người ta phải khác
người đời và luôn được người đời để ý, dựng thành đủ thứ tin đồn, đủ thứ
huyền thoại.
Nếu hay thì trong dân gian truyền tụng và nếu dở
thì nhân dân thảy đều cho qua vì các nghệ sĩ rất kém tổ chức, làm cái gì
quy lát bài bản là y như rằng, trở nên xộc xệch. Nghệ sĩ mỗi người một
tính cách, một vòm trời, không ai đại diện cho ai nhưng ngài ấy sẵn sàng
đại diện cho cả dân tộc. Không thể bắt nghệ sĩ xếp hàng nghiêm ngắn,
càng không thể yêu cầu anh ta mặc đồng phục, hát đồng ca, hô khẩu hiệu.
Lãnh đạo văn nghệ sĩ vừa là lãnh đạo cao cấp, vừa là nghệ nhân, một thứ
cán bộ lãnh đạo không lãnh đạo gì cả.
Chân dung cụ Nguyễn Đình
Thi là bức chân dung điển hình nhất của nhiều thế hệ cán bộ Hội Nhà văn:
Sang trọng, tài hoa, dân dã, sắc sảo, hiền hòa, ai cũng nể trọng. Một
trong những cán bộ không chức vụ gì cả, nhưng thâu tóm mọi câu chuyện
mọi tình hình tình huống của Hội, ấy là anh Đỗ Chu. Anh Đỗ Chu ngất
ngưởng ở các quán nước chè, các quán rượu quanh khu vực Hội Nhà văn bao
năm nay và ngất ngưởng ở trong cơ quan Hội bấy nhiêu năm, không ông Tổng
thư ký nào, không ông Chủ tịch hội nào, không ông Ban chấp hành nào
không kiềng nể Đỗ Chu.
Đỗ Chu vừa là nghệ sĩ, nhân sĩ, vừa là
cán bộ có đủ “mác” cho một cán bộ lý tưởng của cách mạng: Đã từng kinh
qua lính thời chiến tranh, đã từng đoạt đủ các thứ giải thấp cao của Hội
Nhà văn và của quốc gia, lan cả sang quốc tế. Hỏi Đỗ Chu giữ chức vụ
vai trò gì, tất nhiên chức vụ thì không, nhưng vai trò thì có đấy! Vai
trò gì? Ở đây có một thứ nhiệm vụ không nhiệm vụ gì cả. Có một thứ trách
nhiệm không trách nhiệm gì cả. Có một thứ vai trò có rất nhiều vai trò,
nhưng thực ra, chả vai trò gì cả.
Anh Đỗ Chu ngất ngưởng ở các
quán nước chè, các quán rượu quanh khu vực Hội Nhà văn bao năm nay và
ngất ngưởng ở trong cơ quan Hội bấy nhiêu năm, không ông Tổng thư ký
nào, không ông Chủ tịch hội nào, không ông Ban chấp hành nào không kiềng
nể Đỗ Chu.
Đến Hội Nhà văn Việt Nam mà chưa gặp Đỗ Chu coi như chưa
làm việc, chưa gặp ai, chưa nắm được tình hình gì! Đỗ Chu là tai là mắt
thậm chí là người phát ngôn (không chính thức) nhưng vô cùng quan trọng
của Hội. Các nhà văn ở tỉnh xa về Hà Nội, ai may mắn được gặp Đỗ Chu
chỉ một lần, một lần vài cốc bia hơi, vài chén rượu lạc, chịu khó nghe,
và chỉ có nghe, Đỗ Chu giảng giải, chỉ dẫn, chỉ đạo, đến khi về tỉnh
nhà thì tha hồ mà có chuyện với anh em. Tôi lắm lúc lẩn thẩn nghĩ dại,
sau này, lỡ bác Chu ra đi thì cái “chân’’ của bác có ai thay thế được
không nhẩy.
Chắc là thời thế sẽ khác và cái “chân” của bác Đỗ
Chu sẽ chuyển cho một nhà văn có gương mặt mới, chưa rõ hình thù nó sẽ
ra làm sao, phải bình tâm mà chờ đợi thôi các bạn ạ.
Hà Nội đêm mùng 6 tháng 8 năm 2014
Ảnh: Nguyễn Đình Toán
.jpg)
