Hoàng đế trầm lặng và Frankenstein khổng lồ

Bài viết mới của Nguyễn Quang Dy. (hồi này blogger của Google trên máy tính của mình không hiểu sao rất khó mở, vì thế bài vở không thể cập nhật. Muốn đưa bài mới đành phải qua chức năng "Bản lưu" ở Google). 

 Hoàng đế trầm lặng và Frankenstein khổng lồ

 Nguyễn Quang Dy

“Trung Quốc là một người khổng lồ đang ngủ. Hãy để cho nó ngủ yên, vì khi thức dậy nó sẽ làm đảo lộn thế giới”. (Napoleon Bonaparte)

Đại hội 19 của Đảng Cộng sản Trung Quốc (CCP) đã kết thúc (18-24/10/2017) nhưng dư âm của nó chưa hết. Sự kiên này như một đám mây lớn đang phủ bóng đen ám ảnh người Việt Nam cũng như nhiều quốc gia khác trong khu vực, nhất là trong bối cảnh Donald Trump bắt đầu chuyến đi Châu Á (3/11), sẽ đến Đà Nẵng họp APEC (10/11) và đến Hà Nội thăm “chính thức” (11/11/2017). Chúng ta nên hiểu sự kiện quan trọng này thế nào?      

Sự tích Frankenstein

Lời cảnh báo của Napoleon nay đã trở thành sự thật. Trung Quốc đã trỗi dậy và đang làm đảo lộn thế giới. Người Trung Quốc có lý do để trỗi dậy vì lợi ích quốc gia của mình, nhưng đáng tiếc là họ không trỗi dậy “một cách hòa bình” như người Mỹ đã ảo tưởng. Trung Quốc đã trở thành đầu gấu trong khu vực, bắt nạt các nước láng giềng và thách thức vai trò đứng đầu của Mỹ, nhằm biến Biển Đông thành cái ao riêng của họ. (Trung quốc trỗi dậy và suy tàn: Giới hạn của quyền lực, Nguyễn Quang Dy, Viet-studies, 13/4/2016).

Người ta nói rằng khi sắp chết con người thường nói thật. Trước khi qua đời, cố tổng thống Nixon đã thừa nhận với nhà báo William Safire (New York Times) trong lần phỏng vấn (năm 1994) rằng trong “tuần lễ làm thay đổi thế giới” khi Nixon và Kissinger đến Bắc Kinh (năm 1972) để chơi “lá bài Trung Quốc”, Mỹ đã làm thế giới “thay đổi tồi tệ nhất” (changed for the worst). Safire kể lại rằng lúc đó bằng một giọng buồn rầu, Nixon đã nói rằng, “chúng ta có thể đã tạo ra một con một quái vật Frankenstein” (we may have created a Frankenstein). (The Biggest Vote, William Safire, New York Times, May 18, 2000).

Không phải chỉ có Nixon và Kissinger mà các đời tổng thống Mỹ sau đó cũng góp phần giúp Trung Quốc trỗi dậy thành Freankenstein, bằng chính sách “tham dự một cách xây dựng” (constructive engagement), tức là “phù Trung”. Không phải chỉ có Mỹ mà các đồng minh (như Nhật và Tây Âu) cũng theo chính sách đó. Bây giờ người Mỹ mới nhận ra là Trung Quốc còn nguy hiểm hơn cả Nga, thì đã quá muộn. Cuối đời, Nixon đã thừa nhận sai lầm về Trung Quốc, nhưng Kissinger thì chưa bao giờ tỏ ra ân hận vì đã thỏa thuận với Mao Trạch Đông và Chu Ân Lai để bỏ rơi Đài Loan. Theo Safire, Kissinger còn “bảo hoàng hơn cả vua”. Khi Mao nói với Nixon và Kissinger là Trung Quốc sẽ dùng vũ lực đối với Đài Loan bất cứ lúc nào trong 100 năm tới, thì Kissinger còn tỏ ra ngạc nhiên “sao phải chờ lâu thế?”.  

Hoàng đế trầm lặng

Người ta nói rằng Tập Cận Bình là một người trầm lặng và bí hiểm, đã loại trừ được các thế lực chống đối, để thiết lập quyền lực độc tôn, trở thành “Chủ tịch của mọi thứ” (Chairman of everything). Không chỉ con người Tập trầm lặng mà tính độc tài của ông ta cũng trầm lặng, và uy quyền của Tập cũng trầm lặng một cách bí hiểm. Tập Cận Bình có ba mục tiêu lớn. Thứ nhất là biến Trung Quốc thành cường quốc bá chủ thế giới. Thứ hai là củng cố quyền lực cá nhân và tự thần thánh hóa. Thứ ba là kéo dài sự lãnh đạo độc tôn của Đảng.   

Sau “Tư tưởng Mao Trạch Đông”, đến “Lý thuyết Đặng Tiểu Bình”, rồi “Ba đại diện của Giang Trạch Dân” và “Phát triển khoa học của Hồ Cẩm Đào”, nay “Tư tưởng Tập Cận Bình về chủ nghĩa xã hội mang đặc sắc Trung Quốc trong thời đại mới” đang đưa Trung Quốc đến với mô hình phong kiến tập quyền. Tập đã xếp mình ngang với Mao Trạch Đông như hoàng đế Trung Hoa, cao hơn cả Đặng Tiểu Bình, Giang Trạch Dân và Hồ Cẩm Đào. Ngày 24/10/2017, “Tư Tưởng Tập Cận Bình” đã được Đại hội 19 ghi vào điều lệ Đảng. Diễn văn dài ba tiếng rưỡi (30.000 từ) của Tập là một bài luận văn đầy tham vọng, do các trợ lý chủ chốt như Vương Hỗ Ninh (Wang Huning) và Đinh Tiết Tường (Ding Xuexiang) dày công soạn thảo. Trong khi Tập Cận Bình đọc bài diễn văn ba tiếng rưỡi thì Donald Trump chỉ cần twit vài dòng. Đó là sự khác biệt về văn hóa chính trị và hệ điều hành (operating systems).

Thắng lợi thứ nhất là Tập khẳng định tầm nhìn của “Tư tưởng Tập Cận Bình” từ chủ nghĩa “tân chuyên chế” (neo-authoritarianism) đến “tân toàn trị” (neo-totalitarianism) và “tân bảo thủ” (neo-conservatism) trong “thời đại mới” khi Mỹ và phương Tây đang khủng hoảng, là cơ hội tốt để Tập áp đặt tư tưởng của mình. Tập không chỉ định người kế thừa (theo tiền lệ), mà để ngỏ khả năng kéo dài thêm một nhiệm kỳ nữa (sau 2022). Thắng lợi thứ hai là Tập đưa hai nhân vật trung thành nhất vào thường vụ Bộ Chinh Trị, giữ hai vị trí then chốt. Một là Lật Chiến Thư (Li Zhanshu) làm chủ tịch quốc hội, Hai là Triệu Lạc Tế (Zhao Leji) làm bí thư Ủy ban Kiểm tra Kỷ luật TƯ (CCDI) thay Vương Kỳ Sơn, phụ trách chống tham nhũng.

Tuy Tập Cận Bình trở thành lãnh đạo có quyền lực lớn nhất Trung Quốc, nhưng có một “nghịch lý về quyền lực” (paradox of power) là khả năng thao túng xã hội Trung Quốc của Đảng Cộng sản đã bị hạn chế rất nhiều so với những ngộ nhận của Tập và những người ủng hộ (cũng như nhiều học giả nước ngoài). Theo Minxin Pei, có hai lý do chính. Thứ nhất là xã hội Trung Quốc đã thay đổi quá nhiều so với thời Mao và Đặng, nên hầu như chẳng còn ai (kể cả đảng viên) thực sự tin vào một học thuyết chính thống. Thứ hai, bản chất kinh tế Trung Quốc đã thay đổi quá nhiều (hơn 60% là tư nhân) nên Đảng không còn ảnh hưởng nhiều đến đời sống của người dân. (The Paradox of Xi’s Power, Minxin Pei, Project Syndicate, Oct 27, 2017).   

Thu phục Trung nguyên

Vương Kỳ Sơn là cánh tay phải của Tập Cận Bình, phụ trách chống tham nhũng, có quyền lực xếp thứ hai (sau Tập). Mô hình CCDI (Ủy ban Kiểm tra Kỷ luật TƯ) giống mô hình “Đông Xưởng” của hoàng đế Chu Lệ (Yongle) thời nhà Minh, với quyền lực đáng sợ. Nhưng trái với đồn đoán, Vương Kỳ Sơn đã nghỉ (vì quá tuổi và nguyện vọng cá nhân). Tập phải chấp nhận thực tế đó, tuy ảnh hưởng của Vương còn lớn. Tập có thể cử Vương phụ trách Hội đồng An ninh Quốc gia (NSC), nhưng khả năng đó thấp vì Vương đã rút khỏi Trung Ương. Có lẽ Vương Kỳ Sơn mới là người khôn ngoan và thức thời vì biết nhập thế và xuất thế. Hiện nay, người thân cận nhất với Tập là Lật Chiến Thư. Trong Thường vụ Bộ Chính Trị, Lật xếp thứ ba, nhưng thực chất là người thứ hai (chứ không phải thủ tướng Lý Khắc Cường).

Bốn người còn lại trong Thường vụ Bộ Chính Trị đều tuyên bố trung thành với Tập. Đó là Uông Dương (phó thủ tướng), Hàn Chính (cựu Bí thư Thượng Hải), Vương Hỗ Ninh (nguyên trưởng ban nghiên cứu TƯ, thay Lưu Vân Sơn phụ trách tuyên truyền), Triệu Lạc Tế (nguyên trưởng ban tổ chức TƯ, thay Vương Kỳ Sơn phụ trách chống tham nhũng). Việc Giang Trạch Dân vẫn ngồi ghế Chủ tịch đoàn không phải vì phái Giang còn mạnh (như Đại hội 18) mà đã suy yếu. Tuy Tập vẫn phải thỏa hiệp về cơ cấu Thường vụ Bộ Chính Trị, nhưng trong Bộ Chính trị (25 người) đã có 15 người trung thành với Tập (60%). Với Trần Mẫn Nhĩ (bí thư Trùng Khánh), Thái Kỳ (bí thư Bắc Kinh), Lý Cường (bí thư Thượng Hải), Lý Hy (bí thư Quảng Đông), Đinh Tiết Tường (chánh Văn phòng TƯ), Trần Hy (trưởng ban Tổ Chức TƯ), tướng Trương Hữu Hiệp (phó chủ tịch Quân ủy TƯ), Tập đã chiếm thế thượng phong.

Tuy dư luận lo ngại Tập Cận Bình sẽ ở thêm khóa nữa (sau năm 2022), nhưng một số chuyên gia cho rằng Tập đã lặng lẽ chọn người kế vị là Trần Mẫn Nhĩ (Chen Miner), tuy Trần Mẫn Nhĩ và Hồ Xuân Hoa không lọt vào Thường vụ BCT (như đồn đoán). Liệu Lật Chiến Thư có thể giúp Tập thay đổi hiến pháp để ông ta ở lại thêm một khóa nữa, hay Tập sẽ chọn người kế vị trung thành để tiếp tục kiểm soát quyền lực sau khi từ chức? Chưa biết Tập sẽ chọn Trần Mẫn Nhĩ hay Hồ Xuân Hoa, nhưng ông ta đã có trong tay các lá bài. Việc cử Trần Mẫn Nhĩ làm bí thư Trùng Khánh (thay Tôn Chính Tài) là một tín hiệu. (Xi Jinping Has Quietly Chosen His Own Successor, Andrei Lungu, Foreign Policy, October 20, 2017).

Ngày 15/7/2017, Ủy viên Bộ Chính trị Tôn Chính Tài đã bất ngờ mất chức Bí thư Trùng Khánh, và được thay thế ngay bằng một người trung thành với Tập là Trần Mẫn Nhĩ (nguyên bí thư Quý Châu). Người ta nói Tôn Chính Tài bị ngã ngựa vì là người của phái Giang, đã xung đột với Tập trong một hội nghị ở Bắc Kinh. Sau đó, bí thư Bắc Kinh là Thái Kỳ và Bí thư Quảng Đông là Hồ Xuân Hoa đã lần lượt tuyên bố ủng hộ Tập. 10 ngày sau, Tập Cận Bình tuyên bố điều tra Tôn Chính Tài, và tiến hành họp kín để truyền đạt ý chỉ “4 cái bằng mọi giá”: (1) bằng mọi giá bảo vệ lãnh đạo cấp cao đang ở đầu sóng ngọn gió; (2) bằng mọi giá thanh trừng thế lực phản đối Đảng; (3) bằng mọi giá đối phó với áp lực bên ngoài trước và sau Đại hội 19; (4) bằng mọi giá trấn áp những nhân tố bất ổn định trong nội bộ Đảng. Rõ ràng qua “4 cái bằng mọi giá” Tập muốn phòng ngừa nguy cơ chính biến và giữ ổn định cho Đại hội 19. 

Mâu thuẫn và nghịch lý

Vào tháng 3/2017, lần đầu tiên Uông Ngọc Khải (giáo sư Học viện Hành chính Quốc gia) đã lên tiếng bàn về việc Trung Quốc nên thay đổi từ “chế độ chủ tịch quốc gia” sang “chế độ tổng thống”, và cần thiết phải thay đổi toàn diện chế độ chính trị. Tháng 7/2017, Uông Ngọc Khải lại một lần nữa bàn về chế độ tổng thống. Lần này, Uông Ngọc Khải thậm chí còn nói rằng: “Trước khi chuyển sang chế độ tổng thống, cần thiết phải kết thúc chế độ Ủy ban Thường vụ”. Tại sao Tập Cận Bình lại cho phép Uông Ngọc Khải nói về “chế độ tổng thống”?  Không biết đó có phải là ý đồ thực sự của Tập hay chỉ là kế nghi binh, nhưng động thái này hơi giống lời khuyên của La Vũ (con của nguyên soái La Thụy Khanh và bạn thân của Tập).  

Trong bài diễn văn dài ba tiếng rưỡi của Tập Cận Bình, có ba điểm quan trọng. Thứ nhất, “Tư tưởng Tập Cận Bình” được nâng lên ngang tầm “Tư tưởng Mao Trạch Đông”. Thứ hai, Tập Cận Bình tự tin khẳng định Trung Quốc đã bước vào “thời đại mới”. Thứ ba, “những mâu thuẫn chính” của Trung Quốc dưới thời Tập Cận Bình được điều chỉnh là mâu thuẫn giữa “đòi hỏi cuộc sống ngày càng cao của nhân dân” với “phát triển chưa hài hòa và mất cân đối”. (China’s Contradictions, Stephen Roach, Project Syndicate, October 23, 2017).

Về kinh tế, có ba mâu thuẫn cơ bản. Thứ nhất là mâu thuẫn giữa vai trò nhà nước và thị trường về phân bổ nguồn lực. Thứ hai là mâu thuẫn giữa cung và cầu. Thứ ba là mâu thuẫn giữa con đường đi (the path) và đích đến (destination). Trung Quốc có thể đang trên con đường tiến đến “thời đại mới” (hay “New Normal”). Nhưng đích đến cuối cùng vẫn còn xa, với nhiều mâu thuẫn cần phải được giải quyết trong quá trình tiến đến cái đích đó.  

Trong khi Đặng Tiểu Bình cầm quyền bằng ủy nhiệm, không trực tiếp điều hành nhưng vẫn kiểm soát được quyền lực, thì Tập Cận Bình trực tiếp nắm mọi thứ (chairman of everything). Lúc không có chuyện gì thì không sao, nhưng nếu có chuyện xảy ra là thảm họa. Trong những năm tới là thời kỳ chuyển đổi phức tạp, dễ có nhiều biến động lớn, nên đội ngũ cầm quyền của Tập tuy hùng hậu nhưng chưa đủ đối phó. (Why Chinas Xi might come to regret all that power,  Kerry Brown, South China Morning Post, October 29, 2017).

Tuy quyền lực của Tập Cận Bình lúc này gần như tuyệt đối, nhưng đó là gánh nặng quá lớn cho một lãnh đạo quốc gia. Tập có thể thông minh hơn Trump, nhưng điều đó không đảm bảo một tương lai ổn định cho Trung Quốc. Nếu có chuyện không may xảy ra, thì cả hệ thống quyền lực sẽ như rắn mất đầu, trong khi mọi người đều biết lỗi hệ thống này là do Tập muốn làm “chủ tịch mọi thứ”. Đó là lý do tại sao các triều đại độc tài thường có kết cục gần giống nhau. (China’s New Emperor, Chris Patten, Project Syndicate, Oct 25, 2017).  

Chọn kịch bản nào

Trong thời “hậu Mao”, Tập Cận Bình nay muốn quay lại chế độ độc tài cá nhân. Cải cách tư pháp và sửa đổi hiến pháp hay điều lệ Đảng chỉ nhằm xây dựng một chế độ pháp trị (rule by law) chứ không phải pháp quyền (rule of law). Đó là một bước thụt lùi chứ không phải tiến bộ, nhằm giúp Tập thâu tóm và kéo dài quyền lực tuyệt đối (supremacy) bằng cách trì hoãn chọn người kế tục (năm 2022) để Tập cầm quyền thêm mười năm nữa (đến 2032). Việc thay đổi luật chơi này tiềm ẩn nguy cơ bất ổn do đấu tranh quyền lực vẫn tiếp diễn. Tuy hiện nay không ai dám thách thức quyền lực tuyệt đối của Tập, nhưng sự phản kháng ngầm trước tham vọng của Tập sẽ đến từ sự bất mãn của bộ máy hành chính khổng lồ. Vì vậy, tương lai Trung Quốc phụ thuộc nhiều vào chất lượng chính sách mới của Tập có hiệu quả không. (China’s Return to Strongman Rule, Minxin Pei, Foreign Affairs, November 1, 2017).

Theo Fareed Zakaria (CNN) Tập cho rằng Trung Quốc là một siêu cường trong “thời đại mới”, có thể thay thế Mỹ như một sự lựa chọn (alternative) nếu không phải là đối chọi (rival). Trump có ảo tưởng (fantasy) “làm Mỹ vĩ đại trở lại” (make America great again) thì Tập cũng muốn “làm Trung Quốc vĩ đại trở lại” (make China great again). Đó là “Giấc mộng Trung Hoa” (China Dream) của Tập. Nhưng nếu Tập lấy Mao làm hình mẫu (model) thì Trung Quốc có thể trở thành một Bắc Triều Tiên khổng lồ, chứ không giống Mỹ.

Tập Cận Bình kêu gọi Trung Quốc “quán triệt tinh thần Mao Trạch Đông” (embrace the spirit of Mao Zedong) và dành ưu tiên cao nhất cho ý thức hệ. Trung Quốc đứng trước 4 lựa chọn: (1) “Hard Totalitarianism (Toàn trị Cứng) như hiện nay, (2) “Soft Totalitarianism (Toàn trị Mềm) như thời Hồ Cẩm Đào, (3) “Neo-Totalitarianism (Tân Toàn trị) như thời Mao, (4) “Semi-Democratic (Dân chủ Nửa vời) như Singapore. Tập có thể chuyển từ “Hard Totalitarianism” sang “Neo-Totalitarianism”. Nếu Tập định “quay về tương lai” (back to the future) thì đó sẽ là một sai lầm lớn. Vì vậy, David Shambaugh tin rằng “Màn chót” (Endgame) của chế độ Trung Cộng đang đến, và sự sụp đổ có thể xảy ra trong một hai thập kỷ tới. (The Paradox of Xi Jinping: Dr Jerkyll & Mr Hide? Nguyễn Quang Dy, May 17, 2017).

Nhưng Zakaria cho rằng cần làm rõ ba điểm. Thứ nhất về Mao, hiện nay chủ nghĩa Mao chẳng còn nhiều ảnh hưởng. Thứ hai về chính trị, quyền lực của Tập chưa hẳn “độc tôn” vì cơ cấu nhân sự mới không hẳn như vậy. Trong thường vụ BCT, Lý Khắc Cường vẫn là thủ tướng, Uông Dương và Hàn Chính vẫn là người của phái Hồ Cẩm Đào và phái Giang Trạch Dân. Trong khi đó Trần Mẫn Nhĩ là một đồng minh thân cận của Tập (mà một số chuyên gia cho rằng có thể kế thừa Tập) vẫn chưa lọt được vào Thường vụ Bộ Chính Trị (như đồn đoán). Vương Kỳ Sơn là cánh tay phải của Tập, nhưng không còn trong Bộ Chính Trị (như đồn đoán) và ra khỏi cả danh sách Trung Ương. Phải chăng đây là dấu hiệu Tập đang dọn đường để ở lại thêm một khóa nữa, hay là Tập vẫn chưa hẳn độc tôn? Thứ ba là về triển vọng, vẫn chưa rõ Tập sẽ làm gì với quyền lực mới lớn hơn (tuy chưa hẳn tuyệt đối). Nếu Trung Quốc gặp may, Tập Cận Bình sẽ trở thành một nhà “độc tài được khai sáng” (enlightened absolutist) như Lý Quang Diệu. Nếu không may, Tập sẽ trở thành một hoàng đế chuyên quyền (như Mao 2.0). (Xi whizz: look at the emperor’s new clothes, Niall Ferguson, Sunday Times, October 29, 2017).

Thay lời kết

Tuy “chủ nghĩa tân chuyên chế” (neo-authoritarianism) là chủ thuyết được vận dụng thành công từ thập niên 1990 (sau Thiên An Môn), đã được các học giả Mỹ (như Andrew Nathan và David Shambaugh) đánh giá cao là mô hình “chuyên chế có sức sống” (authoritarian resilience), nhưng nay đã hết màu nhiệm, đang biến thể thành “chủ nghĩa tân toàn trị” (neo-totalitarianism) và “chủ nghĩa tân bảo thủ” (neo-conservatism). Vương Hộ Ninh có quyền tự hào về học thuyết mà mình đã từng đề xướng, cũng như vai trò mới trong Thường vụ Bộ Chính Trị dưới triều đại mới của Tập Cận Bình (2.0). Nhưng Vương có thể chứng kiến biến thể của học thuyết đó đang xô đẩy Trung Quốc đến “Màn chót” (Endgame) của trò chơi quyền lực, như David Shambaugh dự báo hay “Hoàng hôn” (Twilight) của chế độ, như Mixin Pei mô tả.   

Trong giai đoạn cải cách lần đầu (1.0) Trung Quốc có thể vận dụng kinh nghiệm phát triển theo mô hình thành công của Đài Loan, Singapore, Hong Kong, Hàn Quốc… Nhưng trong giai đoan cải cách lần hai (2.0) thì phép mầu đó không còn hiệu nghiệm. Bài diễn văn dài ba tiếng rưỡi của Tập Cận Bình (như một luận văn tiến sỹ) ẩn chứa nhiều mâu thuẫn và nghịch lý cơ bản. Trung Quốc không thể trở thành siêu cường nếu không chịu cải tổ hệ thống chính trị. Nhưng nếu Tập cải tổ toàn diện chế độ như quy luật phát triển đòi hỏi, thì bóng ma Thiên An Môn và Pháp Luân Công có thể xô đẩy Đảng và chế độ cùng sụp đổ. Tập Cận Bình và Trung Quốc đang mạnh lên, muốn ganh đua với Mỹ, không phải vì bản thân Trung Quốc do cải tổ mạnh lên, mà vì bản thân Mỹ và phương Tây do khủng hoảng thể chế nên yếu đi.

Tập Cận Bình muốn tập trung quyền lực tuyệt đối bằng mọi giá để giữ nguyên trạng (trong nước), trong khi lấn chiếm, bắt nạt các láng giềng, và thách thức vai trò của Mỹ để thay đổi nguyên trạng (tại Biển Đông). Dù dựa vào “Đường Chín đoạn” hay “Tứ Sa” thì tham vọng của Bắc Kinh không hề thay đổi. Sau Đại hội 19, tham vọng bá quyền của họ ngày càng lớn và càng rõ, như nỗi ám ảnh (hay ác mộng) đối với Việt Nam và ASEAN, làm cả thế giới đau đầu. Trong khi đó, giai thoại về “Xi Dada” đang biến thể thành “Xi Whizz”, làm người ta nhớ đến tác phẩm kinh điển về đa nhân cách là “Dr Jekyll & Mr Hide” (Robert Louis Stevenson, 1886). Trong khi hoàng đế trầm lặng Tập Cận Bình đang vươn lên ngang tầm với bạo chúa Mao Trạch Đông thì Trung Quốc ngày càng bá đạo và càng giống Frankenstein.    

+

Tham khảo

1. The Biggest Vote, William Safire, New York Times, May 18, 2000.

2. Wang Huning’s Neo-Authoritarian Dream, Jude Blanchette, October 20, 2017)

3. Xi Jinping Has Quietly Chosen His Own Successor, Andrei Lungu, Foreign Policy, October 20, 2017. 

4. China’s Contradictions, Stephen Roach, Project Syndicate, October 23, 2017

5. China’s New Emperor, Chris Patten, Project Syndicate, October 25, 2017

6. The Paradox of Xi’s Power, Minxin Pei, Project Syndicate, October 27, 2017   

7. Why China’s Xi might come to regret all that power, Kerry Brown, South China Morning Post, October 29, 2017.

8.  Xi whizz: look at the emperor’s new clothes, Niall Ferguson, Sunday Times, October 29, 2017

9. China’s Return to Strongman Rule, Minxin Pei, Foreign Affairs, November 1, 2017

10. The Paradox of Xi Jinping: Dr Jerkyll & Mr Hide? Nguyễn Quang Dy, May 17, 2017

11. Trung quốc trỗi dậy và suy tàn: Giới hạn của quyền lực, Nguyễn Quang Dy, Vietstudies, 13/4/2016).

NQD. 3/11/2017

Ngã ba đường...

Ngã ba đường...

Hồi này tác giả Nguyễn Quang Dy chắc mệt mỏi? Anh không viết đều như những tháng trước, có tháng tới 3 - 4 bài. Tuần vừa qua anh nhắn và gửi cho blog tôi bài mới, nhưng do việc bận rộn, mãi hôm nay tôi mới đưa lên được.

Xin giới thiệu với các bạn bài viết mới này của Nguyễn Quang Dy.

Vệ Nhi

-------

 

Việt Nam tại ngã ba đường: Thập diện Mai phục

Nguyễn Quang Dy

Tuy không biết ai dịch tên bộ phim “Thập diện Mai phục” (2004) của Trương Nghệ Mưu thành “House of Flying Daggers”, nhưng cái tên phim đó có vẻ hợp với thực trạng Việt Nam lúc này. Đất nước tại ngã ba đường, có quá nhiều rủi ro nguy hiểm, không chỉ có thiên tai mà còn nhân họa, không chỉ có thù trong mà còn giặc ngoài, rất dễ bị bắc thuộc. 

Tai họa đến hẹn lại lên

Như đến hẹn lại lên, mỗi năm khi đến mùa bão lụt, cả nước lại rộ lên bức xúc trước những tai họa kinh hoàng, gây tổn thất nặng nề về người và của. Nhưng khi mùa bão lụt qua đi, người ta lại chóng quên, để rồi đến năm sau tai họa lại ập đến lớn hơn. Trong khi các quan chức mải mê thu hồi vốn vì “tư duy nhiệm kỳ”, thì người dân vẫn quen sống tạm bợ (như thời chiến). Trong khi các tượng đài hàng ngàn tỷ tại Sơn La, Lai Châu làm cạn kiệt ngân sách, thì các biệt phủ trăm tỷ tại Yên Bái góp phần làm người dân càng thêm nghèo đói.

Tuy thiên tai vẫn xảy ra tại nhiều nước (do biến đổi khí hậu) nhưng nhân họa tại Việt Nam nổi cộm hơn (do lòng tham và ngu dốt). Người ta hồn nhiên tàn phá rừng đầu nguồn đến cạn kiệt, và đổ xô đầu tư vào quá nhiều dự án thủy điện, làm thay đổi môi trường. Đến mùa bão lụt, người ta lại hồn nhiên xả lũ “đúng quy trình” và để cho đê vỡ “theo kế hoạch”. Không chỉ phá rừng đầu nguồn, người ta còn hồn nhiên định chặt hết cây xanh tại Hà Nội.

Không phải ngẫu nhiên mà viện Gallup (năm 2012) đã xếp hạng Việt Nam là một trong những nước vô cảm nhất thế giới. Người Việt không những hồn nhiên đầu độc lẫn nhau bằng thực phẩm bẩn, mà còn vô tư hủy hoại môi trường sống của mình và đồng loại, như phá rừng, gây ngập lụt bằng thủy điện, gây ô nhiễm không khí và nguồn nước bằng nhiệt điện (như Vĩnh Tân) bằng khai thác bauxite (như Nhân Cơ), và siêu dự án thép (Formosa).   

Tài nguyên và lòng tin cạn kiệt

Nước Việt Nam nổi tiếng về “rừng vàng biển bạc”, người Việt nổi tiếng thông minh, cần cù, giàu lòng yêu nước. Nhưng tại sao đất nước vẫn tụt hậu? Trong khi rừng vàng bị phá gần hết, biển bạc ô nhiễm nặng, tài nguyên thiên nhiên cạn kiệt, ngân sách quốc gia gần trống rỗng, thu không đủ chi, phải tận thu ngân sách, thì lòng tin của người dân cũng cạn kiệt. Cả quan lẫn dân đổ xô “tìm đường cứu nước” bằng cách chạy ra nước ngoài.    

Có những cái chết bất ngờ (đột tử) nhưng cũng có những cái chết từ từ (đẳng tử). Người dân chết do tai nạn giao thông (mỗi ngày trung bình 22 người), do lũ quét và sạt lở kinh hoàng (như tại Sơn La, Yên Bái, Hòa Bình), do xả lũ “đúng quy trình” (tại “khúc ruột miền Trung”), do hạn hán và ngập mặn (tại đồng bằng Nam Bộ), do bệnh tật hiểm nghèo (như ung thư), do dịch bệnh nguy hiểm (như sốt xuất huyết), do ngộ độc thực phẩm hay tai nạn y tế vì nhầm thuốc và thuốc giả (như vụ Pharma), do bạo lực đường phố, học đường, và ngay tại các lễ hội truyền thống. Từ lừa đảo, trộm chó, trộm bò, đến cướp ngân hàng, đang làm xã hội bất an. Rủi ro, nguy hiểm luôn rình rập người dân, mọi nơi, mọi lúc, như “Thập diện Mai phục”.

Tuy có nhiều nguyên nhân, nhưng thực trạng giáo dục khủng hoảng, văn hóa suy đồi, môi trường sống không an toàn, đang gây tâm lý bất an trong cộng đồng (cả dân lẫn quan). Chất lượng giáo dục thấp nên năm 2016 có 225.000 sinh viên có bằng cử nhân hay thạc sỹ bị thất nghiệp (theo Dân Trí, 2016). Do khủng hoảng giáo dục, nên các gia đình nghèo khó ở nông thôn cũng như các gia đình khá giả ở thành phố đều tìm mọi cách để chạy cho con vào “trường quốc tế” (như Vinschool) hay đi học nước ngoài (như chạy loạn).    

Bức tranh vẫn ảm đạm  

Tuy chiến dịch chống tham nhũng ngày càng quyết liệt, nhưng có vẻ chững lại (tại TƯ 6), như có dấu hiệu thỏa thuận ngầm giữa các phe phái. Thế và lực của phe Tổng Bí thư tuy đã mạnh lên đáng kể, nhưng dường như vẫn chưa đủ sức áp đảo đối phương. Cuộc chiến giữa các phe phái tuy căng thẳng nhưng vẫn chưa đến hồi kết (phải chờ TƯ 7). Tuy sức ép đòi đổi mới thể chế chính trị ngày càng mạnh, nhưng hồ sơ nhân quyền ngày một xấu.

Theo các chuyên gia kinh tế, chỉ số kinh tế của Việt Nam (năm 2017) tuy có dấu hiệu cải thiện (tăng trưởng quý 4 sẽ là 7,12%), nhưng không bền vững (lạm phát quý 4 sẽ vượt mức 4%) và bức tranh tài chính vẫn ảm đạm. Tình hình thâm hụt ngân sách và nợ công vẫn nan giải, thu không đủ chi, dự trữ ngoại hối chỉ đủ trả nợ nước ngoài đến hạn. Tỷ lệ bội chi ngân sách khoảng 6% GDP, gấp đôi mức an toàn theo tiêu chuẩn quốc tế (là 3%). Dư nợ Chính phủ (năm 2015) là $94,3 tỷ (chiếm 61% GDP), trong khi nợ nước ngoài là $39,6 tỷ.

Theo chuyên gia Vũ Quang Việt, nếu tính cả nợ mà các doanh nghiệp nhà nước đã vay thì tổng số nợ công của Việt Nam (năm 2016) khoảng $431 tỷ (chiếm 210% GDP). Trong khi đó, các chủ trương lớn của “chính phủ kiến tạo” như đổi mới thể chế và “nhất thể hóa” bộ máy cồng kềnh tốn kém, cũng như cổ phần hóa và chuyển đổi cơ cấu doanh nghiệp nhà nước (bị thua lỗ), vẫn đang dậm chân tại chỗ và trì trệ như những khẩu hiệu suông. Nếu bán các doanh nghiệp hàng đầu, thì nguy cơ sẽ bị các doanh nghiệp Trung Quốc thôn tính.  

Phải đổi mới vòng hai

Về đối ngoại, Việt Nam phụ thuộc quá nhiều vào Trung Quốc về kinh tế và chính trị, nhưng quan hệ đối tác toàn diện với Mỹ lại bấp bênh (vì Trump thắng cử, bỏ rơi TPP). Quan hệ đối tác chiến lược với Đức lâm vào khủng hoảng (sau vụ bắt cóc Trịnh Xuân Thanh). Quan hệ đối tác chiến lược với Nhật ngày càng quan trọng (nhưng chưa thật vững chắc). ASEAN càng bị phân hóa và suy yếu (do Trung Quốc thao túng), Việt Nam càng cô đơn.

Về an ninh quốc phòng, nguy cơ Việt Nam bị Trung Quốc bắt nạt, có thể mất nốt chủ quyền tại Biển Đông ngày càng lớn, sau khi Trung Quốc dọa tấn công các vị trí của Việt Nam tại Trường Sa, buộc Repsol (Tây Ban Nha) phải rút khỏi mỏ dầu “Cá Rồng Đỏ” (lô 136/03). Nếu Trung Quốc tiến thêm một bước nữa, buộc OVL (Ấn Độ) rút lui khỏi dự án thăm dò dầu khí (tại lô 128), và buộc ExxonMobil (Mỹ) không được hợp tác với Việt Nam để khai thác mỏ khí “Cá Voi Xanh” (lô 118), thì Biển Đông sẽ thành cái ao của Trung Quốc.

Đất nước bị các phe nhóm tranh giành quyền lực và lợi ích, “ăn không từ cái gì”, gây tụt hậu và chia rẽ ngày càng nghiêm trọng, làm dân chúng mất hết lòng tin (mà vụ Đồng Tâm là một ví dụ). Nếu không đổi mới thể chế và dân chủ hóa thì người Việt không thể hòa giải, và Việt Nam dễ trở thành miếng mồi ngon cho bắc thuộc lần nữa. Người Việt đang đứng trước ngã ba lịch sử, như “thập diện Mai phục”, phải sớm tỉnh ngộ để đổi mới vòng hai.

NQD. 16/10/2017

RA RÀNG, RA VỚI THẾ GIỚI...

RA RÀNG, RA VỚI THẾ GIỚI...

Một khi ra với thế giới, muốn được bầu bán để điều hành các tổ chức thế giới, tổ chức của toàn cầu thì đừng quá nhấn mạnh đến "(ngồi) vào thì có lợi ích cho nước mình". Nói thế ai người ta muốn bầu cho mình, muốn lựa chọn mình nữa.

Ngồi vào cái ghế chót vót kia (của tổ chức thế giới, toàn cầu nào đó) thì không những cần có đủ năng lực mà cần nhất là sự vô tư, trong sáng, minh bạch. Phải vì cái chung, vì quyền lợi của chính tổ chức toàn cầu mà mình tham gia - phụng sự, vì quyền lợi của (các) nước thành viên khác... chứ không chỉ nhăm nhăm giành quyền lợi về cho nước mình - mặc dầu ngầm ý cũng là có quyền lợi nước mình.

Tháng 5 sơ tuyển (chọn bầu) cho chức TGĐ tổ chức UNESCO đã có chuyện ứng cử viên (ƯCV) của ta mang chai nước uống của một doanh nghiệp VN sản xuất đặt lên bàn trước ghế ngồi của mình. Dư luận rộ lên như thế ƯCV ta liệu có ý tiếp thị, tức mang lợi ích cho doanh nghiệp của VN hay không, một điều dễ bị ban giám khảo "soi" và giảm cảm tình khi quyết định cho điểm...

Nay chẳng biết sao khi vào vòng cuối lựa chọn cho cái chức cao ở trên nói tới, nước mình lại để báo chí nói đậm, viết nhiều nào là vào được chức này thì sẽ góp phần quan trọng "đẩy mạnh cả hợp tác song phương và đa phương của VN chúng ta trên trường quốc tế...", cứ đều đều một giọng quá "vơ vào" cho ta như thế, như thế.

Vun vén cho nước mình nhiều quá (trong khi tranh chức cao của một tổ chức có uy tín toàn cầu nào đó) là một hành xử không khôn ngoan, nếu không muốn nói là dại dột. Làm thế vô hình chung gây hại đến ƯCV của nước mình.

 Mới biết để đi ra và bay cao cùng thế giới là khó. Phải hiểu biết toàn diện, chứ cái cách nói, chỉ đạo, rồi thông tin tuyên truyền kiểu cũ lâu nay, nặng về vụ lợi, ích kỷ, nói hoặc viết lấy được, thì nhiều khi vô tình làm mất điểm cho chính ứng viên của chúng ta cũng nên.

Nhưng thôi, con chim muốn bay được, bay cao không tránh được thời khắc "ra ràng". Đó là thời gian con chim tập luyện bay, tiếp đến tự đi kiếm mồi...

Rồi thời gian, (những) thực tiễn, cọ xát - cạnh tranh quốc tế...sẽ tích lũy thêm kinh nghiệm cho chúng ta để một mai chúng ta "vững bước hơn trên con đường vào thế giới hội nhập".

NGUYỄN VĨNH

Có phải phim Vietnam War đặt ra một vấn đề mới và khác?

Có phải phim Vietnam War đặt ra một vấn đề mới và khác?

Hôm nay nhận được bài viết mới của tác giả quen thuộc trên blog này là Nguyễn Quang Dy. Hôm nay nhận được bài viết mới của tác giả quen thuộc trên blog này là Nguyễn Quang Dy.

Dịp vừa qua anh Dy ít viết hơn (chắc bận nhiều việc khác). Cuối tuần này Câu lạc bộ Cà phê thứ Bảy chỗ nhạc sĩ Dương Thụ chủ trì có xếp sắp anh Nguyễn Quang Dy và một diễn giả nữa (NNC Hồ Đăng Hòa, nhân vật mới lần đầu tiên xuất hiện ở diễn đàn này), cả hai dự định trình bày một Chủ đề có tên “CHIẾN TRANH VIỆT NAM: CÓ THỂ BẠN CHƯA HIỂU RÕ”

Ở đây Chiến tranh Việt Nam được hiểu sẽ nói về bộ phim The Vietnam War của 2 tác giả Mỹ mới công chiếu trên truyền hình Mỹ và một số nước khác.

Với bài viết của anh Nguyễn Quang Dy chúng ta sẽ đọc dưới đây. Vì chủ blog tôi có vào mạng xem được trọn bộ 10 tập phim này nên tcó ít dòng về bộ phim này như sau:

Cũng giống như nhiều bộ phim khác về cuộc chiến tranh khác (mà Mỹ tiến hành ở VN), phim 10 tập The Vietnam War của Ken Burns & Lynn Novick không thể trả lời cho rất nhiều vấn đề đặt ra cho cuộc chiến này (ở cả 2 phía).  Bở có vô số những sự kiện và tình tiết (thậm chí quan trọng) đã không được tác giả nhắc tới ở phim này. 

Dù cuộc chiến đã trôi qua được 42 năm nhưng rất nhiều khúc đoạn quanh co, phải gọi là những uẩn khúc mới đúng, đối với cuộc chiến đẫm máu này tới nay cả hai phía (nếu tính Việt Nam Cộng hòa và Cộng hòa Miền Nam VN của Mặt trận Dân tộc Giải phóng thì coi như 4 phía, đều vẫn chưa có đầy đủ những lời cắt nghĩa và giải đáp cho đủ sức thuyết phục “với lịch sử”). Ngay phía Hà Nội chúng ta nhiều tài liệu vẫn chưa được hoàn toàn giải mật, tức các vấn đề về hậu trường, khía cạnh khuất của cuộc chiến.   

Tuy nhiên,phim ảnh cũng như sách vở, mỗi một tác phẩm khi trình bày ra công chúng nó chỉ có sứ mệnh cung cấp một vài ba lát cắt mà tác giả nhìn cuộc chiến tranh. Nhưng ai tự phong cho mình là trình bày được thiên biên niên sử về cuộc chiến tranh dài tới 2 thập kỷ này cũng chỉ là một cách nói.
Về một mặt nào đó The Vietnam War là một bộ phim mà tác giả của nó đã biết khai thác khá rộng và sâu vào kho tư liệu lịch sử của nhiều phía nên tôi nghĩ những ai nghiên cứu về cuộc chiến 20 năm này rất nên bỏ công xem phim. Phim về chính trị, về lịch sử nhưng cách dựng lại hấp dẫn và lôi cuốn người xem.    

Xem phim xong một mệnh đề đặt ra như treo lơ lửng: Liệu có phải  tác giả phim Vietnam War có ý muốn đặt ra một vấn đề mới và khác về cuộc chiến tranh ở Việt Nam chúng ta? 

Vệ Nhi    

------

Chiến tranh Việt Nam vẫn chưa kết thúc?

Nguyễn Quang Dy

“Chưa kết thúc” (unfinished business) không phải là chữ của tôi mà là của đạo diễn phim này. Một số bạn bè bảo tôi bình luận về phim “The Vietnam War” (Ken Burns & Lynn Novik, PBS, Sept 2017). Khó quá vì tôi đã xem hết đâu mà dám bình luận. Ở Việt Nam làm sao xem được PBS. Dù có trong tay trọn bộ 10 tập phim (dài 18 giờ) thì cũng phải mất vài ngày mới xem hết. Vì vậy đành phải xem lướt qua một lượt (fast forward) để có khái niệm, chỉ dừng lại xem đoạn nào cần thiết, như đọc lướt (skim-reading) một cuốn sách quá dầy. Thứ nhất, phim này dài quá, dù có kiên trì xem hết thì cũng dễ bội thực. Thứ hai, mới xem qua một lượt đã có cảm tưởng “Déjà Vu” nên cũng mất hứng thú. Thứ ba, tôi tò mò muốn lắng nghe xem các bên bình luận thế nào (tuy không biết các vị đó đã xem hết chưa). Vì vậy, bài viết này đơn giản chỉ là một số ấn tượng chung ban đầu, chứ không phải bình luận chi tiết.

Thành công gây tranh cãi  

Ấn tượng đầu tiên là một bộ phim tài liệu làm rất công phu (chuẩn bị 10 năm), khá tốn kém (kinh phí hơn $30 triệu) và đầy tham vọng. Tuy nó không thua kém “Vietnam: A Television History”, Richard Ellison & Stanley Karnov, 1983, (gồm 13 tập, dài 780 phút), nhưng Ken Burns & Lynn Novik còn tham vọng hơn. Họ muốn dùng cái nhìn mới mẻ và “cân bằng” (balance) để lý giải lại cuộc chiến tranh, và tìm cách “hàn gắn” vết thương (healing). Họ đã công phu sưu tầm và sử dụng nhiều tư liệu, hình ảnh, bản nhạc đa dạng (như sử dụng 25,000 ảnh tư liệu và phỏng vấn 80 nhân chứng thuộc các bên liên quan). Kết quả là một bộ phim lớn được dư luận đánh giá cao như một “bộ sử thi” (Epic).  Nhưng một số người khác lại cho rằng bộ phim này chỉ đạt được “cân bằng giả tạo” (false balance), vì tìm cách đánh đồng “hai phía đều có lỗi”, để gián tiếp thanh minh cho chính sách của Mỹ. Nhưng có một nghịch lý là phim nào càng gây tranh cãi ồn ào thì lại càng nổi tiếng và ăn khách.

Thứ hai, chính vì muốn “cân bằng” và “hàn gắn” mà phim này dễ gây tranh cãi và dễ bị cả hai phía phê phán. Trong khi người Mỹ nói chung đánh giá cao bộ phim này thì một số người khác (kể cả các cựu chiến binh) tỏ ra thất vọng vì tác giả đã vô tình (hay cố ý) chọn các câu chuyện và nhân chứng một cách có chủ định, nhưng bỏ qua nhiều câu chuyện và nhân chứng quan trọng khác liên quan đến cuộc chiến. Đa số người Việt (cả hai phía) gồm cả “bên thắng cuộc” (Chính quyền Cộng sản) và “bên thua cuộc” (những người Chống Cộng) lại tỏ ra không hài lòng đối với bộ phim này. Có thể do lòng hận thù của những người cực đoan (cả hai phía) vẫn chưa nguôi, nên cuộc chiến chưa thực sự chấm dứt trong tâm thức của họ, mặc dù chiến tranh đã chấm dứt cách đây 42 năm. Có thể các nhà làm phim sơ suất. Ví dụ trong phim không thấy bóng dáng mấy nhân vật huyền thoại gắn liền với Chiến tranh Việt Nam như Phạm Xuân Ẩn (“Điệp viên Hoàn hảo”), Daniel Ellsberg (đã cung cấp tài liệu mật của Lầu Năm Góc), Neil Davis (nhà báo huyền thoại người Úc, NBC Bureau Chief, mất 1985), Tim Page (photographer), Nayan Chanda (tác giả “Brother Enemy” và YaleGlobal Online editor).

Thứ ba, dù có nhiều cố gắng đáng kể để “cân bằng”, nhưng bộ phim này vẫn gây ấn tượng là phim của Mỹ, nói về các vấn đề của người Mỹ chứ chưa thực sự đề cập đến các vấn đề mà người Việt quan tâm. Điều đó cũng dễ hiểu vì tác giả là người Mỹ. Trong số 24 cố vấn và trợ lý, có một số người Việt tham gia, nhưng tiếng nói của họ chắc là thiểu số. Tuy có nhiều người Việt (gồm cả hai phía) được phỏng vấn, nhưng một số người vẫn cho là “thiếu công bằng”, trong khi cuộc chiến diễn ra tại Việt Nam (mà chủ yếu là tại Miền Nam). Tuy nói rằng chiến tranh đã lan sang tới Mỹ (như bạo lực tại Kent State University đã làm 4 sinh viên thiệt mạng) nhưng đó chỉ là “sideshow” khá nhỏ. Theo thống kê chính thức, “bên thắng cuộc” có khoảng một triệu lính chết, và “bên thua cuộc” có khoảng 310.000 lính chết, trong khi cả hai bên có khoảng hai triệu thường dân bị thiệt mạng, tổng số có 3-4 triệu người Việt bị thiệt mạng, so với 58.000 lính Mỹ bị chết (và 305.000 bị thương). Trong chiến tranh, tỷ lệ thương vong của Việt Cộng so với phía Mỹ thường gấp mười lần (“ten to one” ratio), nhưng người Mỹ chỉ quan tâm đến số lính Mỹ bị chết, và việc “đếm xác” (body count) là một trò chơi gian lận.    

Tù nhân của quá khứ

Trong khi hầu hết, nếu không phải tất cả (gần 2.000) lính Mỹ bị mất tích trong chiến tranh (MIA) đã được thống kê, xác minh và tìm kiếm hài cốt để trao trả, nhiều nhà báo quốc tế (có quốc tịch khác nhau) bị mất tích trong chiến tranh (MIA) vẫn chưa được thống kê, xác minh để tìm kiếm hài cốt. Các nhà báo còn sống sót trong nhóm “Vietnam Old Hack” như Tim Page (phóng viên nhiếp ảnh) đã thống kê được một danh sách hơn 70 nhà báo bị mất tích (hầu hết trong giai đoạn 1970-1971). Nhưng các nhà báo còn sống sót nay đã già yếu, không có nguồn lực và thông tin cần thiết để tìm kiếm, trong khi các chính phủ (bao gồm chính phủ Mỹ và Việt Nam) hầu như không quan tâm. Bộ phim Chiến tranh Việt Nam cũng bỏ qua chuyện này. Đối với những người đã chết (dù của phía nào) và gia đình hay bạn bè của họ, đây không chỉ là “Nỗi buồn Chiến tranh”, mà còn là món nợ tâm linh và đạo lý, có thể để lại một vết đen đáng xấu hổ về nhân cách trong lịch sử mà con cháu chúng ta sẽ truy vấn. Tại sao bóng ma Chiến tranh Việt Nam vẫn chưa chết, vẫn ám ảnh và trỗi dậy mỗi khi có dịp?  

Hệ quả thảm khốc và lâu dài của Chiến tranh Việt Nam đối với người dân (chết/mất tích/thương tật) trong chiến tranh (trực tiếp do bom đạn) và sau chiến tranh (gián tiếp do môi trường bị hủy diệt và nhiễm độc) thật khủng khiếp. Theo số liệu chính thức, Mỹ đã ném xuống Việt Nam 7,8 triệu tấn bom đạn, nhiều hơn tổng số bom đạn Mỹ đã sử dụng trong Đại chiến II. Người Việt tiếp tục là nạn nhân của chất độc da cam (với 19 triệu gallons Agent Orange được rải), và bom mìn chưa nổ (với hơn 40.000 người dân bị chết vì UXO). Nếu sau chiến tranh, nhiều cựu binh Mỹ trở về nước bị “hội chứng PTSD” (Post-Traumatic Stress Disorder) thì hầu hết người Việt sau chiến tranh cũng bị chấn thương tâm lý bởi “hội chứng chiến tranh” (chẳng khác gì “Hội chứng Stockhom”), tuy họ là những người dân vô tội. Cho đến nay, trong tiềm thức và ẩn ức của nhiều người Việt, dường như họ vẫn chưa thoát khỏi cuộc chiến, như “tù nhân của quá khứ” (prisoners of the past). Chắc nhiều người còn nhớ, năm 1964 tướng không quân Curtis LeMay đã ngạo mạn kêu gọi ném bom Bắc Việt Nam “trở về thời kỳ đồ đá”.

Không biết Chiến tranh Việt Nam có xô đẩy đất nước này trở về thời đồ đá hay không, nhưng hệ quả khôn lường của nó đã làm tổn thương và ám ảnh hai quốc gia này suốt nửa thế kỷ qua như một định mệnh (karma). Ai cũng biết không thể thay đổi được quá khứ và muốn hướng tới tương lai, nhưng làm thế nào là chuyện không hề dễ. Ý tưởng của Ken Burns & Lynn Novik về bộ phim “The Vietnam War” tuy tuyệt vời, nhưng rất khó làm, vì kể chuyện gì và kể thế nào về một bi kịch đẫm máu và vô cùng phức tạp khi đã có quá nhiều người kể rồi. Tôi nhớ lần gặp Lynn Novik tại Hà Nội (hình như năm 2013), tôi không muốn tham gia vì nhiều lý do, nhưng chủ yếu vì lý do cá nhân. Cuối tháng 4/1995, khi nhận lời tham gia “Speaking Tour” tại Mỹ cùng một số nhà báo quốc tế trong dịp kỷ niêm “20 năm kết thúc chiến tranh”, tôi đã trót nói rằng đây là “lần chót” tham gia bàn về Chiến tranh Việt Nam. Kỷ niệm “10 năm” (1985) là cần thiết. Kỷ niệm “20 năm” (1995) là quá đủ rồi. Hãy bàn về tương lai. Tại sao chúng ta không bàn về những bài học thời hậu chiến, hay xung đột tại Biển Đông?    

Quá ít và quá muộn

Tại sao 20 năm sau chiến tranh, Robert McNamara mới thừa nhận sai lầm? (“In Retrospect: The Tragedy and Lessons of Vietnam”, 1995). Đối với một người “thông minh tài giỏi” như ông ấy, điều này là “quá ít và quá muộn” (too little too late). Ngay từ đầu thập niên 1960, George Ball (thứ trưởng ngoại giao thời Kennedy và Johnson) đã khuyên Tổng thống đừng đưa quân vào Việt Nam, nhưng chẳng ai nghe lời khuyên của ông ấy. George Ball đã từ chức (1966). Tương tự, Archimedes Patti (đại diện OSS tại Hà Nội, năm 1945) cũng nói rằng chẳng ai nghe lời khuyên của ông ấy về Việt Nam (“Why Vietnam: Prelude to America’s Albatross”, 1982). Trong phim không thấy nhắc đến Archimedes Patti và George Ball, nhưng lại nói nhiều đến Leslie Gelb và John Negroponte. Tại sao Việt Nam? Tại sao Iraq? Tại sao không tránh được sai lầm? TNS Fulbright gọi đó là sự “Ngạo mạn của Quyền lực” (Arrogance of Power). Một số người khác gọi đó là vô minh vì không hiểu kẻ thù (ignorance) hay thiếu tử tế (indecency). Nó lý giải tại sao 42 năm sau, bi kịch Việt Nam vẫn chưa kết thúc.

Người ta tiếp tục viết sách, làm phim về Chiến tranh Việt Nam (nếu có kinh phí) để mô tả và lý giải nguyên nhân cũng như hậu quả kinh hoàng của nó. Nhưng người ta thường dễ ngộ nhận và tiếp tục mắc sai lầm. Sai lầm lớn nhất của người Mỹ (và cả người Việt) là đã choảng nhau chí mạng như kẻ tử thù, tưởng là để ngăn chặn Trung Quốc bành trướng, nhưng hóa ra lại giúp họ trỗi dậy và từng bước gạt Mỹ ra khỏi khu vực này để độc chiếm Biển Đông. Nay khi người Mỹ và người Việt tỉnh ngộ ra, muốn bắt tay nhau làm đồng minh thì e rằng hơi muộn. Chiến tranh Việt Nam là một nghịch lý lớn. Nhưng các sự kiện diễn ra sau đó là một nghịch lý còn lớn hơn. Đó là những nghịch lý chết người đã xô đẩy hai quốc gia này vào cạm bẫy ý thức hệ và bãi lầy lịch sử mà lối thoát còn chập chờn như ảo ảnh tận cuối đường hầm.   

NQD. 30/9/2017  
-----

Bản tiếng Anh của tác giả:

The Vietnam War: Unfinished Business?

By Nguyen Quang Dy

The phrase “unfinished business” is not mine but from the film directors.  Friends asked me to comment on the film, The Vietnam War (Ken Burns and Lynn Novick, PBS, September 2017).  How can I comment on something I haven’t seen it all? PBS is not available in Vietnam.  Even if I have in my hands 10 episodes (18 hours) it may take a few days to watch them. That is why I have to play “fast forward” to go through them quickly to get an idea and then pause to watch some necessary parts, like skim-reading a thick book. First, this film is too long like a marathon and even if you are patient enough to get to the end, you cannot digest it easily. Second, as you are skimming through quickly, having a sense of déjà vu, you may lose your appetite. Third, you may be curious to see how other people from different backgrounds comment (though I am not sure if they all have thoroughly watched them). This article therefore simply offers only some general observations, rather than specific comments.  

Controversial success 

My first observation is that it is a well-made documentary film (taking almost 10 years), quite expensive (over $30 million budget) and very ambitious. While this film is no less painstaking than Vietnam: A Television History by Richard Ellison and Stanley Karnov, 1983 (includes 13 episodes, 780 minutes long), Ken Burns and Lynn Novick are even more ambitious. They have taken a fresh and balanced look in revisiting the war and trying to figure out how to heal the wounds. They have taken pains to collect a wide range of documents, photographs, and music (using 25,000 photographs and interviewing 80 people involved in the War). The result is a great film being appreciated by the general public as an Epic. But others think this film only achieves a “false balance” as it tries to put both sides on the same boat as “equally guilty parties,” so as to indirectly justify the war. But the paradox is that the more controversial the film is the more it may become renowned and successful.

Secondly, precisely because they want it to be balanced and healing, the film is controversial and vulnerable to criticism. While the American public has largely appreciated this film, others (including war veterans) are disappointed that the filmmakers have either unintentionally or intentionally selected certain witnesses and their stories while ignoring others involved in the Vietnam War. Most Vietnamese (from both sides) including the “winning side” (the communist government) and the “losing side” (anti-communist people) have shown displeasure at this film. It might be that the hatred harbored by extremists (from both sides) is still boiling, thus the hostility still rages in the back of their mind, though the war ended 42 years ago. Or the film makers might have missed out on something. For instance, nowhere in the film you can see such renowned witnesses identified with the Vietnam War as Phạm Xuân Ẩn (the “Perfect Spy”), Daniel Ellsberg (who released the Pentagon Papers), Neil Davis (the legendary Australian cameraman who died 1985 as NBC Bureau Chief), Tim Page (photographer), Nayan Chanda (author of “Brother Enemy” and editor of Yale Global Online).

Thirdly, while great efforts have been made to make the film balanced, it leaves the impression that it is an American film, talking about American problems, not really about problems that the Vietnamese care about. It is understandable as the filmmakers are American. Yet among the 24 advisors and assistants, there are some Vietnamese, but their impact might be insignificant. Although many Vietnamese (from both sides) were interviewed, some still believe it was “unfair” as the War took place in Vietnam, largely in South Vietnam. While the War was said to have moved to the US, causing violence in Kent State University claiming the lives of four students,  it was only a minor “sideshow.”  According to official figures, “the winning side” lost one million soldiers, the “losing sides” lost 310,000 soldiers, and both sides lost two million civilian lives, making up the total losses of 3-4 million local lives, compared with 58,000 American soldiers dead and 305,000 wounded. During the War, the casualties of the Viet Cong and American sides were a ten-to-one ratio, but the American military only cared about American lives, even though “body count” was a cheating game.   

Prisoners of the past

While most if not all of the nearly 2,000 American soldiers classified as MIAs were searched for and their remains accounted for to be repatriated, many international journalists of different nationalities went missing as MIA, still unaccounted for with no searches for their remains. The surviving journalists known as “Vietnam Old Hacks,” like photographer Tim Page, have drawn an incomplete list of more than 70 missing journalists (mostly during 1970-1971). But these surviving journalists are quite old, without resources and necessary information to search for MIA colleagues, while governments (including American and Vietnamese) pay little attention to this issue. The Vietnam War film has also glossed over this story. For the dead of whichever side, as well as their family and friends, this is not only “the Sorrow of War,” but also a spiritual and moral debt which may leave a shameful black gap of humanity in the history of war that our children may question.  Forty-two years after the War, is the ghost of Vietnam not really dead and still haunting and waiting for a chance to rise again? 

The extensive and lasting consequences of the Vietnam War to Vietnamese civilians dead or missing or injured, during the War (directly from bombing) and after the War (indirectly by devastation and the contaminated environment) are terrible. According to official figures, the US dropped 7.8 million tons of ordnance on Vietnam, more than the total of that used by the US during the Second World War. Vietnamese continue to be victimized by Agent Orange (19 million gallons sprayed) and unexploded ordnance (killing 40,000 civilians by UXO since the war ended). After the War, if American veterans returning home suffered from PTSD (Post-Traumatic Stress Disorder), most Vietnamese as innocent civilians also psychologically suffered from the “war syndrome” – not much different from the “Stockholm syndrome.”  Until now, in their state of mind, many Vietnamese have failed to free themselves from the war obsession as “prisoners of the past.”  It should be remembered that in 1964 US Air Force General Curtis LeMay arrogantly demanded to bomb North Vietnam “back to the Stone Age.”

Although it is not really clear if the Vietnam War has driven this nation back to the Stone Age, its huge consequences have hurt and obsessed these two nations for half a century as karma. Everyone knows we cannot change the past, we want to look to the future, but how to do it is not so easy. While Ken Burns and Lynn Novick’s idea to make the Vietnam War film is excellent, it is not easy to know what to tell and how to tell this bloody and complicated story which so many people have already done. When I met with Lynn Novick in Hanoi (perhaps in 2013) I did not want to join this film project for personal reasons. At the end of April 1995, when I joined a “speaking tour” in the US with a group of American journalists on the occasion of the 20^th Anniversary of the end of the Vietnam War, I said this was the last time I would talk about the Vietnam War.  “The 10^th Anniversary” in 1985 was necessary. The 20^th Anniversary, in 1995, was more than enough. We should talk about the future, about the lessons of post-war developments and the new conflict in the South China Sea.   

Too little too late

Why did it take 20 years for Robert McNamara to admit the folly (In Retrospect: The Tragedy and Lessons of Vietnam”, 1995)? For such a “Best and Brightest” man, this was too little, too late. As early as in 1961-1962, George Ball, Under Secretary of State in the Kennedy and Johnson Administrations advised the President not to escalate US intervention in Vietnam, but nobody listened to his advice. George Ball resigned in 1966. Similarly, Archimedes Patti, OSS representative in Hanoi in 1945, also shared the same vision, but nobody listened to his advice on Vietnam (Why Vietnam: Prelude to America’s Albatross, 1982). In this documentary film, Archimedes Patti and George Ball are not mentioned, while Leslie Gelb and John Negroponte are widely quoted. Why Vietnam? Why Iraq? Why was the folly not avoided? Senator William Fulbright called this the “Arrogance of Power”. Others called this “ignorance of the enemy” and “indecency.” This explains the Vietnam tragedy even 42 years after.  

People continue to write books and make films on the Vietnam War (given enough budget) to analyze shocking reasons and consequences. Yet, people continue to make mistakes and repeat the folly. The greatest folly by the Americans was to fight Vietnam as a deadly enemy, believing they were containing Chinese expansionism, but in fact they have facilitated Red China to rise and push America out of this region in order to rule the South China Sea. Now that America and Vietnam have awakened, trying to shake hands as new allies, it is a little too late. The Vietnam War was a great paradox. Yet, what happened after that was an even greater paradox. These deadly paradoxes have driven these two nations into an ideological trap and historical quagmire, and getting out is still uncertain as a mirage at the end of the tunnel.   

Nguyễn Quang Dy studied and researched at the Australian National University (ANU, 1976-1979), Harvard University (Nieman Fellow, 1992-1993), and worked at Viet Nam’s Ministry of Foreign Affairs (1971-2005). He is an expert in international research, media, and training. He has been a senior consultant for a number of training organizations and programs.  Currently Dy is a freelance journalist and an independent researcher and consultant.