CÁCH MẠNG LẦN THỨ BA VÀ TƯƠNG LAI TRUNG QUỐC
Qua ngày 21/6 thì email của tôi nhận được bài (đầu đề như đã post) của cây viết
chuyên phân tích quan hệ quốc tế NGUYỄN QUANG DY (8g15 sáng nay,
22/6, thì thư đến). Như vậy là đã vượt qua ngày Báo chí Việt
Nam rồi nhưng Nguyễn Quang Dy lại nhắn tôi mấy chữ kèm bài:
“Gửi ông bài viết nhân ngày báo chí cách mạng”.
Đọc hết
bài tôi không hề thấy gì là viết nhân “ngày báo chí cách
mạng” như tác giả nhắn gửi cả. Tuy nhiên ngẫm nghĩ kỹ thì cái ý
gắn với “ngày báo chí” là có lý. Bởi vì nghĩ cho cùng, báo chí
hiện nay của chúng ta luôn luôn cần những bài viết phân tích
và dự báo về những vấn đề thiết thân đến đời sống vật chất và tinh
thần, đến sinh mệnh và đòi hỏi của đất nước; chung qui lại là những
chuyện đang xảy ra, thời sự, “thời cuộc” mới đầu tưởng như xa vời
nhưng lại thiết thân, gắn liền với đời sống, đến tương lai của mọi người
dân Việt như tác giả Nguyễn Quang Dy nêu lên và đặt ra.
Chứ báo chí đừng dành giấy bút sóng tiếng - sóng hình để
trình diễn, để bàn ra tán vào về những chuyện chẳng mấy thiết thực,
hoặc là tào lao nhạt hoét… cuối cùng chỉ để nhằm câu view câu
khách, và tệ hơn là kiếm xu kiếm xèng của các doanh nghiệp, của ngôi
sao, người giàu có... thì rất không nên.
Mời các bạn cùng đọc và chia sẻ với bài viết mới của Nguyễn Quang Dy.
Vinh Nguyen Van giới thiệu
-----
CÁCH MẠNG LẦN THỨ BA VÀ TƯƠNG LAI TRUNG QUỐC
Nguyễn Quang Dy
Chuyên gia nghiên cứu quốc tế
Cách mạng thường có nghĩa là thay đổi để tiến lên. Nhưng trong lịch sử
hãn hữu có trường hợp cách mạng giật lùi (regression) như cách mạng Hồi
giáo cực đoan tại Iran (1978-1979) do giáo chủ Avatollah Khomeini cầm
đầu. Không hiểu tại sao người ta lại gọi đó là “cuộc cách mạng vĩ đại
thứ ba trong lịch sử” (sau Cách mạng Pháp và Cách mạng Nga).
Gần
đây, “Cách mạng Lần thứ ba” tại Trung Quốc do Tập Cận Bình cầm đầu (từ
2012) đã làm ngược lời khuyên của Đặng Tiểu Bình là “Dấu mình Chờ Thời”
và khôi phục Sùng bái Cá nhân như thời Mao Trạch Đông. Tập Cận Bình đã
trở thành “Hoàng đế Đỏ” quá sớm như “Cao Biền dậy non”, dẫn đến đối đầu
Mỹ-Trung và chiến tranh lạnh về kinh tế.
Gần đây, chủ trương
kiểm soát cực đoan đã xô đầy hàng triệu người Hong Kong xuống đường phản
đối luật dẫn độ đang đe dọa quy chế tự do dân chủ của Hong Kong. Nếu
nhà cầm quyền không nhân nhượng, phái diều hâu ở Mỹ sẽ có thêm lý do để
chống Trung Quốc. Hong Kong Policy Act và Taiwan Act có giá trị răn đe
Trung Quốc không được vi phạm cam kết. Hong Kong và Đài Loan là hai quả
bom nổ chậm làm Bắc Kinh đau đầu.
Theo Minxin Pei, khi đối đầu
Mỹ-Trung leo thang làm Trung Quốc khó tiếp cận nguồn vốn và công nghệ
Mỹ, vai trò Hong Kong càng quan trọng hơn. Trừ phi lãnh đạo Trung Quốc
sẵn sàng chấp nhận thảm họa, “Bắc Kinh nên rút bỏ dự luật này trước khi
quá muộn”. (China Is Courting Disaster in Hong Kong, Minxin Pei, Project
Syndicate, June 13, 2019).
Trong đối đầu chiến lược Mỹ-Trung
đầy biến số, tương lai Trung Quốc phụ thuộc nhiều vào nguồn vốn và công
nghệ cao. Ngày 24/5/2019, chương trình SpaceX của Elon Musk đã phóng
thành công 60 vệ tinh đầu tiên của dự án Starlink, nhằm cung cấp
Internet tốc độ cao cho toàn thế giới. Starlink có thể làm hệ thống 5G
của Huawei trở nên lạc hậu.
Cách mạng lần thứ ba
Theo các
học giả, kể từ khi lập quốc (1949) Trung Quốc đã trải qua ba cuộc cách
mạng hiện đại. Lần thứ nhất là khi Hồng quân của Đảng Cộng sản do Mao
Trạch Đông cầm đầu đã giải phóng lục địa và thống nhất Trung Quốc. Nhưng
sau chiến tranh Triều Tiên (1950-1953), Mao đã nôn nóng phạm sai lầm
nghiêm trọng về “Đại Nhảy vọt” (1958-1961) làm hơn 30 triệu người chết
và “Cách Mạng Văn Hóa” (1966-1976) làm Trung Quốc suy sụp.
Lần
thứ hai là khi Đặng Tiểu Bình lên cầm quyền trong hai thập niên (1970 và
1980), đã triển khai cải cách kinh tế thị trường triệt để với khẩu hiệu
thực dụng “Mèo trắng mèo đen, miễn là bắt được chuột”, nới lỏng kinh tế
nhà nước và kiểm soát chính trị. Đó là thời kỳ mở cửa ngoại giao mà
Richard Nixon và Henry Kissinger đã bắt tay hòa hoãn với Bắc Kinh (1972)
để rút quân khỏi Việt Nam và chống Liên Xô trong thời kỳ chiến tranh
lạnh.
Quan hệ hợp tác Mỹ-Trung đã phát triển sâu rộng trong
suốt ba nhiệm kỳ tổng thống Mỹ, với chủ trương can dự (constructive
engagement) giúp Trung Quốc trỗi dậy mạnh mẽ, bất chấp vụ đàn áp đẫm máu
tại Thiên An Môn (1989). Bill Clinton đã cho Trung Quốc hưởng quy chế
“tối huệ quốc” và gia nhập WTO (năm 2001). Đó là những điều kiện tiên
quyết để Trung Quốc trỗi dậy và “cất cánh”, vượt Nhật Bản (2010), và
cạnh tranh với Mỹ.
Elizabeth Economy (CFR) đã liệt kê những
biến chuyển sâu rộng mà Tập Cận Bình đã tạo ra và coi đó là “cuộc cách
mạng lần thứ ba” (third revolution) hay chính xác hơn là “phản cách
mạng” (counterrevolution) như Orville Schell đã điểm cuốn sách này.
Economy phân tích tại sao thách thức của Trung Quốc đối với trật tự do
Mỹ dẫn đầu lại nghiêm trọng như vậy, và các mâu thuẫn trong chính sách
của Bắc Kinh lại đe dọa các tham vọng của Tập.
Cuối cùng,
Economy đã lạnh lùng truy cứu những nghịch lý trong chiến lược của Tập
Cận Bình với câu hỏi cơ bản đặt ra khi ông theo đuổi “Giấc mộng Trung
Hoa” nhằm “làm Trung Quốc vĩ đại trở lại”: Một quốc gia phi dân chủ muốn
lãnh đạo một trật tự thế giới dân chủ (an illiberal state seeking
leadership in a liberal world order). (The Third Revolution: Xi Jinping
and the New Chinese State, Elizabeth Economy, Oxford University Press,
2018).
Sự quyết đoán của Trung Quốc đã bùng nổ cùng với sự trỗi
dậy củng cố quyền lực của Tập Cận Bình (từ 2012). Năm 2014, Tập bắt đầu
kêu gọi Trung Quốc “không chỉ sẵn sàng viết lại luật chơi mà còn xây
dựng sân chơi toàn cầu”. Tập không chỉ khôi phục “Sùng bái Cá nhân” như
thời Mao Trạch Đông, mà còn xây dựng một hệ thống kiểm soát xã hội và
cho điểm công dân (social credit system) như trong một tác phẩm của
George Orwell.
Trong hệ thống đó, tin tặc được nhà nước bảo trợ
và thể chế hóa để ăn cắp công nghệ của Mỹ, vi phạm bản quyền và nhân
quyền. Kết cục là người Mỹ buộc phải lên tiếng chống lại (backlash).
Cuốn sách của Economy phản ánh sự điều chỉnh trong tư duy chiến lược của
Mỹ về Trung Quốc trong 50 qua, cũng như biến động trong quan hệ đối
ngoại Mỹ-Trung.
Theo một tài liệu nghiên cứu của nhóm đặc
nhiệm gồm 15 chuyên gia hàng đầu về Trung Quốc, (như Elizabeth Economy,
David Shambaugh, Winston Lord) do Asia Society và University of
California tổ chức, Mỹ-Trung “đang đối đầu” (on a collision course) và
“nguy cơ xung đột công khai” (overt conflict) lớn hơn trước. Tuy họ hoan
nghênh Trump đã chống lại (pushback) Trung Quốc, nhưng bản thân sự
chống lại đó không phải là một chiến lược.
Họ cho rằng Trump đã
làm tăng nguy cơ tính toán sai lầm và khả năng xung đột với Trung Quốc
bằng cách làm giảm giá trị hai lợi thế lớn nhất của Mỹ là “hệ thống đồng
minh/đối tác và những cơ chế đa phương toàn cầu”. Việc Trump bỏ rơi TPP
là một sai lầm tai hại. Trump làm giảm giá trị của pháp quyền và uy tín
của Mỹ, làm đồng minh lo lắng và làm đối tác bị mắc kẹt giữa Mỹ và
Trung Quốc. Trump khen các nhà độc tài (như Tập và Putin) làm Bắc Kinh
càng thêm cứng rắn, và làm khó dễ những người Trung Quốc muốn cải cách
chính trị.
Theo Michael Pillsbury (Hudson Institute), Tập Cận
Bình ngày càng hung hăng là một phần của chiến lược nhằm “thay thế vị
trí bá quyền của Mỹ”. Pillsbury đã lập luận một cách thuyết phục rằng Mỹ
đã hiểu sai về Trung Quốc. Trong khi giới tinh hoa tiếp tục bị phân
hóa, thì Pillsbury lên án các chuyên gia Mỹ đã nhất quán coi thường giới
diều hâu Trung Quốc, nay mới tỉnh ngộ nhận ra Trung Quốc là mối đe dọa
lớn nhất đối với vị thế của Mỹ và trật tự thế giới dân chủ (the liberal
world order). (The Hundred Year Marathon: China's Secret Strategy to
Replace America As the Global Superpower, Michael Pillsbury, St Martin
Press, 2015).
Cuốn sách của Economy tuy không gây tranh cãi bằng
cuốn của Pillsbury, nhưng đã nêu bật được các điểm yếu và nghịch lý
trong chiến lược của Tập Cận Bình, có thể làm hỏng tham vọng của ông.
Economy nghi ngờ sức mạnh của Bắc Kinh đã cản trở giáo dục và Internet,
nạn trộm cắp bản quyền và hệ thống bất cập đã ngăn cản sự phát triển của
một môi trường hậu thuẫn cho nghiên cứu cơ bản với chất lượng cao. Theo
David Shambaugh, chỉ có khoảng 2,2 triệu trong số 4 triệu sinh viên
Trung Quốc du học từ 1987 đã trở về nước. Trung Quốc không thể bước lên
các bậc thang giá trị gia tăng để thoát khỏi “bẫy thu nhập trung bình”.
Tương lai Trung Quốc
Theo Ali Wynes (RAND), GNP của
Trung Quốc đã tăng 9 lần trong những năm 2001-2016, (từ US$1,340 tỷ lên
US$11,200 tỷ) trở thành nền kinh tế lớn thứ hai thế giới (sau Mỹ). Năm
2009, Trung Quốc vượt Đức trở thành nước xuất khẩu lớn nhất, và năm 2013
trở thành nước buôn bán lớn nhất. Đóng góp của Trung Quốc cho kinh tế
toàn cầu đã tăng bốn lần (từ 4% lên 16%). Đến năm 2016, Trung Quốc đã
chiếm 34% tăng trưởng kinh tế toàn cầu.
Hiện nay, 4 ngân hàng lớn
nhất thế giới là của Trung Quốc: (1) Industrial and Commercial Bank of
China (US$4,000 tỷ), (2) China Construction Bank (US$3,400 tỷ), (3)
Agriculture Bank of China (US$3,240 tỷ), (4) Bank of China (US$2,990
tỷ), trong khi JP Morgan Chase được xếp thứ 6 hoặc 7 trong danh sách các
ngân hàng đứng đầu thế giới. Nhưng China Development Bank (CDB) lớn
bằng tất cả các ngân hàng đó cộng lại. Người ta nói “Nếu Đảng Cộng sản
là Chúa Trời (God) tại Trung Quốc, thì CDB là Nhà Tiên tri (Prophet).
CDB đã thuê những nhân vật nổi tiếng trên thế giới tham gia “Hội đồng
Cố vấn Quốc tế” (International Advisory Council): Hank Greenberg (cựu
chủ tịch AIG), Henry Kissinger (cựu ngoại trưởng), Fred Bergsten
(economist), và Frenkel (cựu thống đốc Bank of Israel). Họ đem lại uy
tín cho CDB, và các thương vụ ngầm (behind closed doors).
Tạp chí
Forbes (năm 2018) đã liệt kê 5 nền kinh tế đứng đầu thế giới là: USA,
China, Japan, Germany, và UK. Nhưng theo các nhà kinh tế, đến năm 2030
thì danh sách này sẽ bị đảo lộn theo một thứ tự khác: China, USA, India,
Japan, và Indonesia. Theo tạp chí Fortune (năm 2018), trong danh sách
500 công ty đứng đầu thế giới thì Mỹ có 126 công ty, Trung Quốc có 120
công ty, Nhật có 52 công ty, Ấn Độ có 7 công ty. Trong danh sách 100
công ty đứng đầu thế giới thì Mỹ có 30, Trung Quốc có 18, Nhật có 8, và
Ấn Độ có 1 công ty.
Trung Quốc có dự trữ ngoại hối lớn nhất,
gấp hai lần rưỡi Nhật Bản là nước có dự trữ ngoại hối đứng thứ hai thế
giới. Nếu cộng dự trữ ngoại hối của Trung Quốc và Hồng Kong lại, thì
tổng số là US$3,600 tỷ. Ấn Độ xếp thứ 8 (năm 2018) với forex reserves là
US$403,7 tỷ, trong khi của Mỹ là US$123,5 tỷ và của Anh là US$187,4 tỷ.
Theo Joe Nye, Trung Quốc tuy có tiềm lực kinh tế hùng mạnh như vậy,
nhưng vẫn là “người khổng lồ chân đất sét”.
Cuộc chiến thương mại
đang phơi bày những tử huyệt của Trung Quốc. Nay người ta thấy rõ
Huawei, niềm tự hào của Trung Quốc về công nghệ cao, cùng với ZTE, đang
bị “bẻ nanh” (defanged). Có thể nói Trung Quốc đã chậm chân về công nghệ
ít nhất 10 năm. Tình trạng tương tự đang diễn ra trong các ngành quốc
phòng, công nghiệp ô tô, hàng không vũ trụ và nhiều lĩnh vực khác. Vấn
đề của Huawei cho thấy những ảo tưởng của Trung Quốc, vì đến nay chìa
khóa công nghệ cao vẫn nằm trong tay Mỹ, Đức, Nhật và Hàn Quốc. (The
trade war shows China’s economic dream is dying, South China Morning
Post, June 11, 2019).
Theo Asia Times (23/5/2019), 14 nhà lập
pháp đảng Dân chủ và đảng Cộng hòa, đại diện bởi thượng nghị sĩ Marco
Rubio, đã đệ trình lên Quốc Hội dự luật trừng phạt các cá nhân và tổ
chức Trung Quốc có dính líu đến hoạt động quân sự hóa ở Biển Đông và Hoa
Đông. Theo quy trình, Ngoại trưởng Mike Pompeo sẽ là người chịu trách
nhiệm phải báo cáo định kỳ với Quốc Hội danh sách những tổ chức và cá
nhân Trung Quốc nào sẽ bị cấm vận.
Danh sách ban đầu có thể gồm
25 công ty lớn của Trung Quốc, như CCCC Dredging Group (thuôc Tập đoàn
Xây dựng viễn thông Trung Quốc, tham gia xây các đảo nhân tạo ở Biển
Đông), Tập đoàn Dầu khí Trung Quốc (Sinopec), Tổng công ty Dầu khí Hải
dương Trung Quốc (CNOOC), Tổng công ty Viễn thông Trung Quốc (China
Telecom), Tập đoàn Khoa học và công nghiệp hàng không vũ trụ Trung Quốc
(CASIC), và China Mobile…
Theo TNS Rubio, Trung Quốc “là mối đe
dọa toàn diện nhất mà đất nước này từng đối mặt”, trong các lĩnh vực
viễn thông, điện toán lượng tử, AI và bất kỳ ngành công nghiệp nào thu
thập dữ liệu lớn (big data). Quan điểm của Mỹ về Trung Quốc cứng rắn
hơn, với sự đồng thuận và hợp nhất ý tưởng trong bộ máy chính sách đối
ngoại, bao gồm các thành viên của 2 đảng trong Quốc hội, Bộ Ngoại giao,
Lầu Năm Góc, Bộ Tư pháp, các cơ quan tình báo và Hội đồng An ninh Quốc
gia của Tổng thống Trump và Phó Tổng thống Mike Pence…
Nếu “Đạo
luật Cấm vận Biển Hoa Đông và Biển Đông” được thông qua, Mỹ có quyền
tịch thu tài sản của Trung Quốc ở Mỹ và thu hồi hoặc hủy bỏ thị thực Mỹ
đối với bất kỳ ai liên quan tới “các hành động hoặc chính sách đe dọa
hòa bình, an ninh và ổn định tại Biển Đông”. Theo Bonnie Glaser (CSIS)
khoảng 73% các sự vụ chính xảy ra ở Biển Đông từ năm 2010 có liên quan
tới các tàu chấp pháp của Trung Quốc…“Dự thảo này không nhằm vào những
đối tượng xấu khác, mà thực sự nhằm vào Trung Quốc”. Glaser nhấn mạnh
Biển Đông chưa bao giờ được chú ý đặc biệt như thế trong chính sách của
chính quyền Trump…
Lầu Năm Góc vừa lập ra một cơ quan mới là “Văn
phòng Phân tích Kinh tế và Thương mại” có nhiệm vụ rà soát các hợp đồng
quốc phòng có liên quan đến các công ty Trung Quốc thông qua bên cung
ứng thứ ba. Theo James Mulvenon (một chuyên gia về an ninh mạng) Lầu Năm
Góc đã coi chất bán dẫn là “ngọn đồi” mà họ phải chiến đấu đến cùng để
bảo vệ. Đó là ngành công nghiệp mà Mỹ phải dẫn đầu vì mọi thứ khác đều
dựa vào đó. Trong khi đó, Kiron Skinner (Bộ Ngoại giao) cho rằng xung
đột giữa các nền văn minh và sắc tộc đang diễn ra, và nhấn mạnh rằng Mỹ
cần ngăn chặn Trung Quốc như trước đây đối với Liên Xô.
Gần đây, Bộ
Tư lệnh Tuần duyên Mỹ đã điều hai tàu USCGC Bertholf và USCGC Stratton
tham gia các hoạt động cùng Hạm đội 7 đóng tại Okosuka, Nhật Bản, đến
hoạt động ở khu vực Biển Đông với mục đích giúp các nước khu vực thực
thi pháp luật, và xây dựng năng lực trong hoạt động đánh cá. Đây là một
chủ trương mới nhằm đối phó với lực lượng “dân quân biển” của Trung
Quốc, lâu nay vẫn áp đảo và bắt nạt các nước trong khu vực.
Phát
biểu trong một cuộc họp báo (11/6/2019), Phó đô đốc Linda Fagan, Tư lệnh
Vùng Thái Bình Dương của Tuần duyên Mỹ cho biết họ đang theo dõi các
hoạt động xâm lấn của “dân quân biển” Trung Quốc ở Biển Đông. Chuyến
tuần tra đầu tiên của tàu Tuần duyên Mỹ tại Biển Đông đã diễn ra sau 7
năm, và Fagan cho biết sự trở lại của Tuần duyên Mỹ hoàn toàn phù hợp
với luật quốc tế cho phép các tàu được đi qua các vùng biển quốc tế.
Động thái này của Tuần Duyên Mỹ mở ra triển vọng hợp tác về tuần duyên
trong khu vực.
Triển vọng Việt Nam
Theo Alexander
Vuving (Vũ Hồng Lâm), phái “thu tô” hay “trục lợi” (rent-seeking) được
hiểu là một trường phái chính sách (chứ không hẳn là một phe phái chính
trị), không vì lợi ích dân tộc, cũng chẳng vì lý tưởng chủ nghĩa nào, mà
chỉ lợi dụng quyền lực nhà nước để “thương mại hoá” quyền lực ấy. Họ
thường lập luận “giữ ổn định để phát triển” nhưng thực tế họ muốn “giữ
ổn định bằng mọi giá, kể cả không phát triển”. (Việt Nam với bộ máy
trục lợi và nhân sự Đảng trước Đại Hội 13, Joaquin Nguyễn Hòa, BBC, June
8, 2019).
Khi bước vào thời kỳ “đổi mới” (từ cuối 1986), lúc đầu
có hai trường phái chính sách chủ yếu là “bảo thủ” và “đổi mới”, nhưng
sau đó đã xuất hiện trường phái thứ ba là phái “thu tô/trục lợi”, được
hiểu là “các tổ hợp chính trị-thương mại” (hay các nhóm lợi ích thân
hữu) đã thao túng nền kinh tế Việt Nam trong suốt giai đoạn quá độ
(chuyển đổi). Không có gì đáng ngạc nhiên nếu “nhà nước thu tô” đẻ ra
tình trạng “không chịu phát triển” như chuyên gia kinh tế Phạm Chi Lan
đã nhận xét. Tinh thần “chấn hưng” của người Việt chưa bao giờ vượt qua
được cửa ải “giữ ổn định”, làm “nhà nước thu tô” mạnh hơn hẳn “nhà nước
kiến tạo”.
Đó là bức tranh đối nội, còn về đối ngoại, Vuving cho
rằng quan hệ Việt-Mỹ ngày càng “nồng ấm hơn”, trong khi quan hệ
Việt-Trung “có vẻ tốt đẹp bên ngoài nhưng lạnh nhạt bên trong”. Tuy
thuyết “cái bẫy Thucydides” (Graham Allison) được nhiều người đề cập,
nhưng ít có khả năng (unlikely) xảy ra xung đột quân sự giữa Mỹ và Trung
Quốc.
“Yếu tố Nga” tuy có thể giúp Việt Nam phần nào để chống
lại sức ép từ Trung Quốc nhưng không nhiều, và khả năng Nga chống lưng
cho Việt Nam “khá mong manh”. Để chống lại sức ép Trung Quốc, Việt Nam
phải tăng cường quan hệ với một loạt cường quốc có lợi ích chiến lược
trong khu vực như Mỹ, Nhật Bản, Ấn Độ, và các nước khác như Anh, Pháp,
Úc, Canada, Hàn Quốc, Đài Loan, cũng như các nước láng giềng có ảnh
hưởng trực tiếp đến không gian sinh tồn của khu vực như Lào và
Campuchia, cũng như ASEAN...
Xu thế chung của Việt Nam hiện nay là
dịch chuyển “gần Mỹ hơn và xa Trung Quốc hơn”, nhưng với tốc độ nhỏ giọt
để “không gây ra chấn động”. Tuy nhiên, lãnh đạo Việt Nam vẫn “không
muốn quá gần Mỹ hoặc quá xa Trung Quốc”. Nhưng gần đây, lãnh đạo Việt
Nam tỏ ra lo ngại về Trung Quốc nhiều hơn (trước đây thường lo ngại về
Mỹ nhiều hơn). Xu thế xích lại gần Mỹ “nay nhỉnh hơn” so với xu thế
thích gần Trung Quốc.
Các yếu tố truyền thống như ý thức hệ và
sự níu kéo của Trung Quốc, vốn nuôi dưỡng tham nhũng và cản trở đổi mới,
nay sẽ bớt tác dụng hơn. Điều đó khiến người Việt lạc quan hơn về triển
vọng cất cánh của Việt Nam trong tương lai. Về lâu dài, xu hướng ‘thoát
Trung” (dịch chuyển khỏi quỹ đạo Trung Quốc) sẽ làm giảm môi trường
nuôi dưỡng các phái “thu tô/trục lợi”. Tuy nhiên, chiến lược của Mỹ đối
với Việt Nam là gì thì chưa rõ. Bản thân chiến lược của Mỹ đối với khu
vực và Trung Quốc vẫn còn đang hình thành.
Nói cách khác, sau 2
năm rưỡi cầm quyền, chính quyền Trump vẫn “trống đánh xuôi kèn thổi
ngược” về chiến lược. Trong khi ngoại trưởng Mike Pompeo nhấn mạnh
“hiện thực, kiềm chế, và tôn trọng” (realism, restraint, and
respect), John Bolton (cố vấn ANQG) vẫn muốn “thay đổi chế độ” (như
Maduro ở Venezuela, Assad ở Syria và Khomeni ở Iran). Tuy trước mắt
Trump có thể vận dụng sự lộn xộn đó làm thiên hạ khó lường, nhưng về lâu
dài đó không phải là chiến lược. Điều duy nhất Trump có thể vận dụng để
chống Trung Quốc là “đồng thuận lưỡng đảng”.
(American Foreign Policy Adrift”, Foreign Affairs, June 5, 2019).
Muốn kiến tạo, Việt Nam phải chuyển sang tâm thế bứt phá để bung ra.
Chỉ khi nào chuyển từ vai trò nhà nước quản lý sang nhà nước giải phóng
sức sáng tạo của xã hội thì Việt Nam mới có thể cất cánh được. Người
Việt phải nuôi dưỡng bản lĩnh dám đương đầu với khó khăn, đặc biệt là
thách thức trong cuộc chạy đua công nghệ lần thứ 4 và trong cuộc cạnh
tranh chiến lược Mỹ-Trung, vì “thách thức tuy lớn nhưng cơ hội không
nhỏ”. Nếu không bồi dưỡng bản lĩnh để chơi những cuộc chơi mới, thì Việt
Nam không bao giờ cất cánh được.
Hiện nay, sức ép đối với các
tập đoàn kinh tế nhà nước đến chủ yếu từ hai nguồn. Thứ nhất, sự yếu kém
về quản trị, là hang ổ của nạn tham nhũng đã lộ diện ngày càng nhiều,
khiến TBT/CTN Nguyễn Phú Trọng, vốn ủng hộ mạnh mẽ kinh tế nhà nước, nay
cũng phải đặt lại vấn đề kinh tế tư nhân tại Hội nghị Trung ương 10 vừa
qua. Thứ hai, cả 2 hiệp định thương mại tự do (CPTPP và EVFTA) tuy
không có Mỹ tham gia, nhưng đã thay đổi phần nào luật chơi và sân chơi,
khiến các doanh nghiệp nhà nước bị cắt giảm thêm khá nhiều quyền ưu đãi.
Theo Vuving, vai trò các nhóm vận động cho xã hội dân sự và dân
chủ ở Việt Nam trong bối cảnh chính trị nội bộ trước mắt vẫn phụ thuộc
chủ yếu vào tương tác giữa họ với chính quyền và người dân trong nước,
“chứ không phải vào chiến lược của Mỹ”. Tuy nhiên, về lâu dài nếu Việt
Nam dịch xa quỹ đạo Trung Quốc thì sẽ phải xích lại gần hơn các nước Mỹ,
Nhật, Ấn, Úc để tạo đối trọng. Các nước này có xã hội dân sự phát triển
mạnh, nên bản thân Việt Nam với xu hướng hội nhập, sẽ phải coi trọng
hơn vai trò của xã hội dân sự tại Việt Nam.
Lời cuối
Người ta nói Việt Nam có “rừng vàng, biển bạc”, nhưng nay tài nguyên
thiên nhiên đang bị khai thác đến cạn kiệt, và bị lấn chiếm và ngăn cấm
bởi người hàng xóm mạnh hơn và tham lam đang muốn kiểm soát Biển Đông.
Chỉ có cái mỏ người là vô tận và tự tái sinh, nếu biết nâng cao dân trí
và thay đổi thể chế để giải phóng năng lực sáng tạo. Israel là một bài
học về “quốc gia khởi nghiệp” và Hong Kong là một bài học về dân trí
cao, tuy có 7 triệu dân nhưng là một mỏ vàng. Việt Nam có 97 triệu dân
(2019) là một cái mỏ vàng tiềm ẩn khổng lồ, nhưng đáng tiếc vì đất nước
vẫn nghèo nàn, tụt hậu và năng suất lao động thấp nhất khu vực.
Tài liệu tham khảo
1. The Hundred Year Marathon: China's Secret Strategy to Replace
America As the Global Superpower, Michael Pillsbury, St Martin Press,
2015
2. The Third Revolution: Xi Jinping and the New Chinese State, Elizabeth Economy, Oxford University Press, 2018
3. American Foreign Policy Adrift”, Foreign Affairs, June 5, 2019.
4. The trade war shows China’s economic dream is dying. Beijing now has
a choice: open up or stagnate, Graeme Maxton, SCMP, June 11, 2019
5. China Is Courting Disaster in Hong Kong, Minxin Pei, Project Syndicate, June 13, 2019
6. Việt Nam với bộ máy trục lợi và nhân sự Đảng trước ĐH 13, Joaquin
Nguyễn Hòa, BBC, (phỏng vấn Alexander Vuving), June 8, 2019.
NQD. 20/6/2019
