Vẫn tiếp câu chuyện Myanmar
Tiến sĩ Phạm Gia Minh gửi cho tôi một bài viết về Myanmar.
Thấy bài hợp với những theo đuổi của blog tôi lâu nay là cố gắng giới thiệu càng
nhiều càng tốt về đất nước Myanmar láng giềng khu vực đã và đang có những đổi mới nổi bật trên con đường dân chủ hóa & xây dựng lại đất nước; điều nữa Myanmar lại nằm trong cộng đồng Asean có những nét tương đồng với ta...,
nên xin phép tác giả Nguyễn Trung đưa lên đây để bà con mình cùng nhìn nhận, tham khảo.
Vệ Nhi
* Cuối trang có đường link đến loạt 12 bài về Myanmar của ông Chu Công Phùng, Đại sứ nước ta tại Myanmar.
-------
Câu chuyện Myanmar
Tác giả: Nguyễn
Trung
Tướng
Thein Sein nhậm chức tổng thống Myamar chưa đầy hai năm. Dưới quyền ông,
Myanmar từ bóng tối của chế độ quân phiệt đẫĩ máu đang bước ra ánh sáng của một thể chế
chính trị dân chủ. Bạn bè gần xa của Myanmar đến hôm nay vẫn chưa hết ngỡ ngàng
về bước phát triển này.
Bóng tối vừa qua ở Myanmar bắt đầu từ cuộc đàn áp đẫm
máu ngày 08-08-1988 do nhóm các tướng lĩnh trong Hội đồng Quốc gia phục hồi Luật
pháp và Trật tự (SLORC) chỉ huy quân đội thực hiện, nhằm đàn áp cuộc nổi dậy của
nhân dân đòi dân chủ. Hàng trăm sinh viên, các nhà sư và những người chống đối
khác đã bị giết, hàng nghìn người bị cầm tù. Bất chấp tình hình này, bất chấp
lãnh tụ của Liên minh Quốc gia vì Dân chủ (NLD) – bà Aung San Suu Kyi – đã bị
giam giữ tại nhà từ tháng 7-1989, đảng NLD trong cuộc bầu cử 05-1990 do chính
quyền của SLORC tiến hành, vẫn giành được 329/491 ghế trong quốc hội. SLORC đã
ra lệnh hủy bỏ kết quả bầu cử này và trực tiếp chiếm quyền.
Tháng 7-1997 SLORC đổi tên thành Hội đồng quốc gia vì Hòa bình và Phát triển
(SPDC), tháng 5-2008 thông qua hiến pháp
mới theo chế độ lưỡng viện và đa đảng. Song trên thực tế, hiến pháp thừa nhận
quyền lực bất khả xâm phạm của quân đội bằng việc quy định quân đội được giữ cố
định 110/440 ghế của quốc hội và 56/224 ghế của nghị viện liên bang; chính quyền
tiếp tục củng cố quyền lực của các tướng lĩnh, loại bỏ các đảng đối lập - trong
đó có NLD, vận dụng Luật Hình sự 1996 để đàn áp tiếp. Đất nước ngày càng tiêu
điều mọi mặt vì độc tài và tham nhũng. Trong khi đó hầu như không thể chấm dứt
được chiến tranh xung đột sắc tộc và nguy cơ ly khai của một số bang. Sự lũng
đoạn của Trung Quốc về kinh tế và chính trị ở mức nguy hiểm. Cái nghèo và lạc hậu
càng gay gắt thêm do sự cấm vận kéo dài của phương Tây – vì các lý do đàn áp 1988,
đảo chính 1990 xóa bỏ kết quả bầu cử và vì vi phạm nhân quyền (tàn sát và bỏ tù
nhiều người chống đối, có quá nhiều lính là trẻ em, lao động trẻ em…). Lại thêm
sự hoành hành của cơn siêu bão Nargis tháng 5-2008 cướp đi gần 140 nghìn sinh mạng
người dân Myanmar… Tất cả dìm đất nước xuống bùn đen…
Tình hình chỉ bắt đầu thay đổi kể từ khi có cuộc bầu cử tháng ngày 07-11-2010 với thắng lợi
của đảng Liên minh vì đoàn kết và phát triển (USDP) của tướng Thein Sein và việc
bà Aung San Suu Kyi được trả lại tự do ngày 13-11-2010.
Ngày 30-3-2011 tổng thống Thein Sein nhậm chức, với
cam kết trung thành với hiến pháp 2008 và thực hiện Lộ trình dân chủ 7 bước (đã
có từ thời Than Swe làm tổng thống, nhưng nằm chết trên giấy), nhằm xây dựng
Myanmar dân chủ và hiện đại.
Bước đi đầu tiên của tổng thống Thein Sein là giải
thể SPDC (thực chất là hội đồng tướng lĩnh đầy quyền lực, có tiền thân là
SLORC), ban bố các biện pháp cải cách.
Tuy nhiên, bước ngoặt có ý nghĩa quyết định có lẽ là
sự kiện tổng thống Thein Sein ngày 19-08-2011 chính thức tiếp bà Suu Kyi và thừa
nhận tính hợp pháp của NLD. Trong cuộc họp này cả hai bên cam kết thực hiện hòa
giải dân tộc, hợp tác và thúc đảy quá trình cải cách ở Myanmar. Để có được sự
kiện này, cả hai bên đều phải vượt qua nhiều trở ngại. Trở ngại lớn nhất về
phía tổng thống là nỗi lo chấp nhận NLD sẽ dẫn tới không kiểm soát được toàn bộ
phe đối lập. Còn phía đối lập vừa sợ, vừa nghi ngại; nhiều ý kiến cho rằng bước
đi này của Thein Sein chỉ là thủ đoạn chính trị để mua điểm, cho là bà Suu Kyi
hoặc là mắc mưu, hoặc là ham danh vọng…Cuối cùng, nhiều hiềm nghi lẫn nhau đã lần
lượt vượt qua được. Sự hợp tác trở thành nguyên nhân cơ bản thúc đẩy cải cách đồng
bộ và toàn diện.
Có thể đo sự tiến triển của cách chính trị trong 20
tháng đầu tiên kể từ khi tổng thống Thein Sein nhậm chức bằng các sự việc đã diễn
ra. Đấy là những bước cải cách nối tiếp nhau hoặc lồng ghép vào nhau. Mọi biện
pháp cải cách đều được thực hiện rất thận trọng, đi dần từng bước, có bài bản kết
hợp hài hòa giữa các vấn đề kinh tế và chính trị khác nhau. Đặc biệt quan trọng
là thực hiện được nói đi đôi với làm. Thực tế này tạo ra sự tín nhiệm của nhân dân dành cho tổng thống,
trở thành nguyên nhân trực tiếp góp phần đẩy mạnh nhịp độ và quy mô cải cách.
Nhờ vậy cải cách ngày càng có điều kiện đi vào những vấn đề cốt lõi: Thực hiện
sâu hơn các quyền tự do, dân chủ của nhân dân.
Trước hết đấy là các đợt thả tù chính trị, từng bước
nới lỏng dần một số kiểm soát dân sự chiểu theo Luật hình sự năm 2008, nới lỏng
việc tụ tập đông người, giảm dần việc kiểm duyệt báo chí, từng bước mở rộng tự
do ngôn luận...
Sau khi một số đợt thả tù chính trị đầu tiên diễn ra
xuôn xẻ, ngày 03-12-2011 chính quyền ban bố luật biểu tình, sau đó tiến hành tiếp
các đợt thả tù chính trị, và hoàn tất việc này trước khi tiến hành cuộc bầu cử
bổ sung tháng 4-2012.
Tiến triển của tình hình cải cách đã khiến chính quyền
ngày 20-08-2012 tuyên bố bãi bỏ việc kiểm duyệt báo chí. Một thời gian sau đó
tiếp theo, ngày 24-01-2013, chính quyền tuyên bố xóa bỏ nốt cơ quan kiểm duyệt
báo chí và coi như hoàn tất việc thực hiện tự do báo chí. Đây là lần đầu tiên
sau 48 năm Myanmar có tự do báo chí. Điều duy nhất trên 200 báo chí tư nhân ở
Myanmar bây giờ phải tuân thủ là những mục tiêu quốc gia và những giá trị dân tộc
đã được ghi trong hiến pháp.
Ngày 16-01-2013 tổng thống Thein Sein tuyên bố bãi bỏ
luật đàn áp những người chống chế độ được ban hành từ năm 1996, với lời giải
thích luật này đã quá lỗi thời, không thể sửa được. Tổng thống kêu gọi mọi người
bất đồng chính kiến ở trong nước hay đã ra nước ngoài cùng chung tay xây dựng đất
nước.
Ví dụ tiêu biểu cho tiến triển của quá trình dân chủ
hóa ở Myanmar có lẽ là cuộc bầu cử bổ sung tháng 4-2012, nhằm bầu tiếp 46 ghế
còn trống trong Quốc hội và Nghị viện liên bang. Có khoảng 35 đảng tham gia
tranh cử, tất cả đều làm theo đúng những quy định của pháp luật. Tại tất cả những
nơi bỏ phiếu, cuộc bầu cử được tiến hành tự do, công khai, dưới sự giám sát trực
tiếp của đại diện các đảng tranh cử và của các quan sát viên nước ngoài được mời
– bao gồm cả các đại diện các đại sứ quán tại Myanmar. Hết giờ bỏ phiếu, hòm
phiếu được kiểm đếm ngay tại chỗ và làm biên bản kết quả bỏ phiếu trước sự hiển
diện của tất cả những người tham gia giám sát. Cuộc bầu cử trung thực và rất
thành công này nói lên nhiều điều về những gì đang diễn ra trong lòng đất nước
Myanmar, nhân dân hồ hởi. Đảng NLD của bà Aung San Suu Kyi chiếm được 42/46 ghế.
Đây thực sự là một thắng lợi lớn, hé mở một tương lai rất hứa hẹn của đất nước
này.
Ngày 29-09-2012 trả lời phỏng vấn của BBC, tổng thống
Thein Sein nói: Bà Aung San Suu Kyi góp phần quan trọng vào cải cách Myanmar,
bà có thể trở thành tổng thống.., nếu được nhân dân Myanmar bầu, ông ta cũng sẽ
chấp nhận… Còn giới báo chí Myanmar và quốc tế đánh giá: Tổng thống Thein Sein
đã vượt qua được nỗi sợ phe đối lập và giới truyền thông, những nỗ lực cải cách
của ông ta là chân thành và cả quyết, nhất là những quyết định của ông liên
quan đến quân đội.., ông ta làm tất cả vì đất nước Myanmar... Sự chân thành và
quyết tâm cải cách của tổng thống đã tranh thủ được lòng dân, tạo ra hậu thuẫn
quan trọng của dân cho những quyết đinh của chính quyền, nỗi sợ của dân đối với
chính quyền dần dần được vượt qua…
Quyết định 09-2012 của tổng thống Thein Sein hủy bỏ
hợp đồng thủy điện Myitsone 3,6 tỷ USD do một số nhóm trong quân đội đã ký với
Trung Quốc là một ví dụ nữa về ý chí kiên quyết và về quan điểm đặt lợi ích quốc
gia lên trên hết. Quyết định này được nhân dân Myanmar nhiệt liệt hoan nghênh,
vì nó đã cứu được vùng đất tâm linh của nhân dân trong vùng và tránh được cho
Myanmar một thảm họa môi trường sẽ không thế khắc phục được. Trung Quốc đã phản
đối quyết liệt, nhưng không đảo ngược được tình hình. (Hiện nay những nỗ lực đảo
ngược quyết định của tổng thống vẫn đang tiếp tục).
Một ví dụ khác: Đi vào cải cách kinh tế, Myanmar vấp
phải tình trạng tỷ giá đồng tiền quốc gia “Kiat” cao hơn 100 lần giá trị thực của
nó so với các đồng ngoại tệ mạnh, ví dụ so với đồng USD. Việc này chính quyền
Myanmar giải quyết gọn ghẽ trong vòng vài tháng, thúc đẩy kinh tế đất nước mình
phát triển. Nhớ lại thời bao cấp ở nước ta cũng có vấn đề tương tự, bước vào thời
đổi mới nước ta phải chật vật khá nhiều năm mới giải quyết được vấn đề này.
Một nền kinh tế nghèo trong quá trình cải cách có
hàng núi vấn đề, chưa nói đến những hậu quả do bị cắt đứt mọi liên hệ với bên
ngoài vì bị bao vây cấm vận quá lâu. Song nhờ rất nhiều giải pháp thông minh,
những tiến bộ Myanmar đạt được trong 20 tháng đầu tiên của nhiệm kỳ Thein Sein
thực sự đã khiến cho kinh tế Myanmar khởi sắc – có thể đo được bằng mọi chỉ số
như tăng trưởng GDP, tăng trưởng xuất/nhập khẩu, tốc độ thu hút FDI, sự xuất hiện
những ngành nghề và sản phẩm mới, sự hồi phục các trường đại học…
Chông gai còn rất nhiều ở phía trước trên con đường
đi lên của Myanmar. Chuyện nóng bỏng nhất là vấn đề xung đột sắc tộc đã dịu hẳn
đi trong những năm gần đây. Bây giờ, giữa lúc cải cách đang tiến triển, xung đột
sắc tộc đột nhiên nóng trở lại ở một vài nơi nguy hiểm, đặc biệt là tại bang
Rakhine. Tháng 11-2012 xảy ra vụ đàn áp có đổ máu của cảnh sát chống lại nhân
dân và các nhà sư phản đối việc khai thác mỏ đồng Letpedaung; dự án này trị giá
1 tỷ USD, do một số công ty của quân đội và Trung Quốc liên doanh. Tổng thống
Thein Sein phải cử bà Suu Kỵ đi can thiệp... Việc xử lý những “tác động phụ” của
các dòng vốn FDI từ Trung Quốc, từ Thái Lan… chảy vào Myanmar cho thấy không
đơn giản chút nào… Ngay cả hiến pháp hiện hành (Hiến pháp 2008) còn nhiều điểm
chưa ổn, nhất là vấn đề quân đội được giành vĩnh viễn 25% số nghế tại Quốc hội
và tại Nghị viên Liên bang. Chính vì lý do này, sau khi thắng cử bà Suu Kyi đã
chần chừ mãi không chịu tuyên thệ trung thành với Hiến pháp, sau đó bà đành nhượng
bộ… Vân… vân…
Ngày nay, khả năng của chính quyền dân sự Myanmar kiểm
soát quân đội bền vững như thế nào? Cuộc đàn áp đẫm máu năm 1988 và việc quân đội
thẳng tay xóa bỏ thắng lợi vang dội của NLD trong cuộc bầu cử 05-1990 để chiếm
quyền vẫn là những câu chuyện khó quên. Di sản 20 năm của chính quyền quân phiệt
và sự lũng đoạn từ phía Trung Quốc rất nặng nề. Ông Thein Sein và bà Suu Kyi
năm nay đều 67 tuổi, những gương mặt nào sẽ có triển vọng là những nhân vật kế
tục lãnh đạo sự nghiệp cải cách?... Vân vân…
Bất chấp những câu hỏi còn bỏ ngỏ
này, vẫn có thể hy vọng cải cách ở Myanmar là không thể đảo ngược. Bởi vì xã hội
đạo Phật ở Myanmar còn gìn giữ được nhiều giá trị cao quý, nhân dân Myanmar sau
những thập kỷ sống dưới chế độ quân phiệt đã tạo ra cho mình sự giác ngộ mới,
giới trí thức Myanmar đang ngày càng lấy lại được vai trò của mình, bối cảnh quốc
tế và khu vực vừa thuận lợi vừa thúc đẩy nhân dân Myanmar dấn thân trên con đường
cải cách dân chủ.
Trong chuyến đi thăm Myanmar tháng 5-2012 với tính
cách là người đi du lịch, tôi may mắn được đại sứ quán ta thu xếp cho gặp nhà
báo Thet Win, tổng giám đốc hãng truyền hình Sky Net – hãng truyền hình tư nhân
lớn nhất của Myanmar. Những gì tôi mắt thấy tai nghe được trên đất nước Myanmar
trong chuyến đi ngắn ngủi này, và những gì tôi được nghe trong hai giờ nói chuyện
với Thet Win, càng củng cố niềm tin của tôi vào triển vọng cải cách ở Myanmar.
Hỏi (đai ý):
Nguyên nhân gì quyết định nhất cho sự thành công đến nay của cải cách?
Thet Win (đại
ý): Quyết tâm chính trị của những người trong các tầng lớp tinh túy (elite) của
xã hội Myanmar trong và ngoài chính quyền – bao gồm cả phái đối lập. Sự hòa giải
và thống nhất với nhau coi lợi ich quốc gia Myanmar là tối thượng. Vai trò trí
thức được phát huy.
Hỏi (đại ý):
Vì sao có được kịch bản, lộ trình, cách thực hiện rất khôn ngoan của cải cách? Vì
sao có được nhiều giải pháp kinh tế rất thông minh, sáng tạo và hữu hiệu?
Thet Win (đại ý): Giúp tổng thống Thein Sein và nội
các là hàng trăm trí thức các loại cho mọi vấn đề của đất nước. Họ không tham
gia chính quyền, nhưng vai trò tư vấn của họ vô cùng quan trọng.
Hỏi (đại ý):
Những trở ngại lớn nhất cho tương lai của cải cách là gì?
Thet Win (đại ý): Một là làm sao mọi người phải tuân
thủ pháp luật. Hai là làm sao thực hiện được công khai minh bạch. Ba là không để
cho khoảng cách giầu/nghèo hủy hoại tiến trình cải cách. Bốn là phải chống tham
nhũng có hiệu quả.
Tôi cố gợi
ông Thet Win nói thêm về những khó khăn và thách thức từ bên ngoài đối với tiến
trình cải cách. Trước sau chỉ được câu trả lời (đại ý): Giải quyết tốt bốn
thách thức nêu trên, Myanmar chẳng có gì để sợ. Khi chia tay nhau, ông Thet Win
tha thiết: Myanmar và Việt Nam đều cần
nhau lắm!
Tôi chỉ tiếc mình không có máy ghi âm để thuật lại
toàn văn cuộc gặp này!
Sau chuyến đi này, câu hỏi trong tôi “làm thế nào?”
Myanmar có thể tiến hành được cải cách như vậy ngày một vỡ vạc ra: Vượt lên nỗi
sợ, bắt đầu từ chữ tín, hòa giải, không bạo lực, tất cả vì đất nước Myanmar.
Thế nhưng khi đặt chân xuống sân bay Nội Bài, câu hỏi
cũ oằn oại lên trong tôi gấp bội: Myanmar làm được, tại sao Việt Nam ta không
làm được?
Trí tuệ và dân chủ - có lẽ đấy là hai thứ đất nước
ta lúc này đang cần nhất.
Tác
giả gửi cho viet-studies ngày 27-2-13
------
Tham khảo:
NHỮNG BÀI VỀ MYANMAR ĐÃ ĐƯA LÊN BLOG NGUYỄN VĨNH:
BÀI 12: http://vinhnv43.blogspot.com/2012/05/ke-chuyen-myanmar-12-giao-duc-o-myanmar.html
